A sociedade "Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro" de Buenos Aires e a súa escola

O MERITORIO LABOR DUNHA MODESTA ENTIDADE QUE LOGROU CONSTRUÍR UNHA ESCOLA NA SÚA PARROQUIA

El Ideal Gallego, 20.7.1930

Hoxe imos falar dun caso único entre as sociedades que os emigrantes da Costa da Morte formaron na Arxentina, como o é a que crearon os veciños da parroquia fisterrá de Sardiñeiro. A singularidade desa asociación está en que foi a única que ten carácter parroquial, e non municipal ou comarcal. O exemplo máis próximo podiánolo dar a entidade formada por catro parroquias soneirás (Carnés, Cereixo, A Ponte o Porto e Xaviña), pero que resultou de vida efémera, non coma a de Sardiñeiro. E se xa resulta difícil manter unha sociedade tan pequena, as cousas complícanse cando tamén se crean unha asociación municipal (Finisterre en América) e outra supracomarcal (ABC de Corcubión) que abranguen o seu territorio. E por se isto fose pouco, que conseguise levantar unha escola no seu lugar de orixe, feito que só puido facer a ABC de Corcubión en toda a Costa, incrementa aínda máis a importancia desta entidade. Pero vaiamos á orixe e despois iremos desgranando os seus méritos.

O 24 de xuño de 1922, coincidindo co día do seu patrón, creouse en Buenos Aires a sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro. A primeira xunta directiva da entidade estivo formada polos seguintes membros:

Presidente, José Casais; Secretario, Manuel Casais; Tesoureiro, Manuel Domínguez; Vicetesoureiro: José González; Vogais: Antonio Marcote, José Lamas, Manuel Lires, Manuel Domínguez, Ramón González, Bautista Redonda, Manuel Marcote; Revisores de Contas: Celestino Lestón, Manuel Canosa e Francisco Martínez.

A fundación desta entidade tiña un fin fundamental, exposto desde o primeiro momento: "la magna obra que hemos proyectado cual es la de dotar a la parroquia de una escuela, cuyo proyecto no tardará en ser una realidad" (Correo de Galicia, 11.2.1923). Tamén sinalan a axuda á repatriación de socios enfermos como outro dos seus obxectivos. A secretaría de entidade estaba na Avenida Montes de Oca 2228, do barrio de Barracas (daquela denomnado Barracas al Norte). As primeiras actividades que realizan son os típicos bailes familiares, as festas campestres no barrio de Quilmes e os festivais artísticos nos salóns bonaerenses dedicados a este tipo de eventos. Isto mesmo motivou que en 1925 o socio número 2 da entidade mandase unha carta á prensa para recordarlles aos directivos a idea inicial da construción da escola, que parecía esquecida. Pero as directivas seguiron facendo actos festivos, algunhas veces a canda a entidade Hijos de Quintela de Leirado, con que compartían secretaría.

Vai ser a finais de 1928 cando se volva falar da escola dentro da asociación e vai ser coa publicación na prensa dunha carta asinada por Manuel Domínguez Buiturón, que contén tamén un “recado” para a ABC de Corcubión (Correo de Galicia, 9.12.1928):

El llamado que quiero hacer es a los naturales de San Juan de Sardiñeiro, y muy especialmente a los de los lugares de Padrís, Castreje, Sisto, Suarriba, Buján, Rial y Castromiñán. (...) Señores: ha cosa de dos años entre las nuevas creaciones escolares, figura la de Suarriba, la que no existe por falta de casa, aun cuando los vecinos ceden, gratuítamente el solar para la edificación, y a la vez cooperan con su aporte y acarreo de material, pero todo este esfuerzo resulta nulo, si nosotros, los aquí esparcidos no salimos en su ayuda. Mirad la distancia que nos separa de Sardiñeiro de Abajo, los rudos y pésimos caminos que hasta ese punto tenemos, y nos convenceremos del cotidiano martirio de nuestros niños y del poco provecho que pueden obtener. No os esperancéis por más tiempo en sociedades que nada hacen en bien de nuestra región ni en provecho de cosa alguna, no siendo regalar chapitas, pergaminos, decoraciones y dineros a quienes nada merecen, buscando en ello la popularidad de determinados señores.

Antiga escola de Sardiñeiro, c1925 [cortesía Modesto Fraga]

O obxectivo final da carta era convocar unha reunión para o día 15 dese mes na que nomear unha comisión para recadar cartos. Esa convocatoria foi un auténtico fracaso, pois tan só asistiron tres persoas, pero non decae no empeño e volve convocar outra reunión para o mes de xaneiro, co fin de axudar a levantar a citada escola en Suarriba. A historia desta escola xa arrincara en 1924, cando desde o concello de Fisterra elevan un expediente ao Ministerio de Instrución Pública para construír unha nova escola na parroquia de Sardiñeiro, para así ter unha destinada aos veciños de Sardiñeiro de Arriba e Abaixo e outra para os demais lugares da parroquia. O 26 de xaneiro de 1926 no xornal El Compostelano dise que se enviou un expediente para crear unha escola no lugar de Suarriba, pero os expedientes deberon quedar en auga de castañas porque non se fixo nada. En 1929, o correspondente de Alborada, o voceiro da ABC de Corcubión, relataba con respecto ao que sucedía na parroquia de Sardiñeiro:

Su distrito escolar, según el censo de 1920, es de mil setenta y cinco habitantes, y solo cuenta con una escuela mixta, cuya matrícula oscila entre los ciento diez a ciento veinte niños, que tienen que distribuirse entre dos clases, una por la mañana y otra por la tarde, debido a lo reducido del local de la escuela, con un trabajo abrumador para la maestra, doña Carmen Díaz Novo, dándose el caso de que, a pesar de necesitarse para los lugares de Sardiñeiro de Abajo y de Arriba, que tienen 577 habitantes, dos escuelas unitarias y para los lejanos de Buján, Castreje, Castromiñán, Padrís, Rial, Sixto y Suarriba, que cuentan con 498 habitantes, otra mixta, según está pedida hace tiempo, no se ha podido lograr por ahora que se atendiera a las justas lamentaciones de sus vecinos, por lo que nos permitimos llamar la atención del señor gobernador civil, que tanto celo está demostrando en la construcción de escuelas en esta provincia.

Todo isto acabou por levar a unha dura competencia entre as dúas entidades, ABC de Corcubión e Hijos de San Juan de Sardiñeiro, por levantar unha escola nesta parroquia. Así, os “corcubioneses” aproban en asemblea o 2 de febreiro de 1929 construír unha escola en cada un dos oito concellos que compoñen o partido xudicial. Cos fondos que posúen acordan comezar coas tres primeiras, para o cal fan un sorteo dos concellos, que depara o resultado de Muxía, Vimianzo e Fisterra para esta fase inicial. Houbo quen viu neste sorteo unha man interesada que fixo que saísen os concellos de Muxía e Fisterra, que teñen entidades rivais na construción da escola. Sexa como for, os directivos da ABC deron “orden a su representante en Corcubión [o mestre Juan Díaz Fernández] para que se construya un edificio en el lugar de Suarriba (el puesto más céntrico del distrito escolar) con todas las condiciones higiénicas y pedagógicas necesarias para instalar en él una Escuela amplia y la vivienda del maestro” (Alborada, 6.1929). Ante esta noticia, o alcalde fisterrán Ramón Rodríguez Vigo envíalles unha carta na que afirma que a Comisión Municipal acordou elevar ao presidente da entidade o máis entusiasta testemuño de gratitude. O 23 de xullo apróbase de forma provisional a construción e o 28 de outubro o Ministerio de Instrución Pública deu o mandato definitivo. O concello implicárase nesa escola de Suarriba e mentres se construía habilitou un local nunha casa nova facilitada gratuitamente polo veciño Ramón Domínguez Canosa, que en setembro de 1930 xa tiña designado como mestre o fisterrán Manuel Martínez Traba.

En vista da actuación da ABC, os directivos de Hijos de San Juan de Sardiñeiro deciden coller o porco polo rabo e pasar á acción na construción da súa escola. Así, o 24 de xuño de 1930 colócase a primeira pedra do edificio, acto do que podemos ler esta crónica en La Voz de Galicia (3.7.1930), coa presenza de José Casais Canosa, auténtico alma máter da entidade:

Conmemorando el octavo aniversario de la fundación de la “Sociedad de los Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro” en la República Argentina, se colocó la primera piedra de un grupo escolar que los emigrados de este pintoresco rinconcito gallego quieren construir para que sus hijos puedan prepararse para la lucha de la vida con mejores armas que las que ellos tuvieron al abandonar el suelo patrio.

A las cinco de la tarde se organizó la comitiva integrada por los niños del lugar formados en dos filas, llevando las niñas banderas argentinas y los niños la bandera nacional; alcalde, Sr. Ballón García, juez municipal en funciones señor Sisto Durán, secretario judicial señor Rivera, vicepresidente de la S. de H. de la P. de Sardiñeiro D. José Casais Canosa, comisión delegada de dicha Sociedad en Sardiñeiro formada por D. José Lado, D. Bautista Suárez, D. Vicente Marcote, D. Ramón Domínguez, D. Manuel Suárez, D. Manuel Marcote, D. Ramón Suárez, D. Nemesio Canosa, D. Bautista Marcote, D. José Marcote, D. Bautista Lestón y D. Andrés Cerdeiras; maestra de Duyo Srta. Julia Costa y los maestros de Finisterre D. Antonio de la Barrera y don Pedro Raña Couselo, D. Arturo Ramón Carrera e D. F. Equirias, médicos municipales de Corcubión y Finisterre, respectivamente y numeroso público de la parroquia de Sardiñeiro y de las villas de Finisterre y Corcubión.

Dió comienzo el acto, bendiciendo el coadjutor de Finisterre, Sr. Sendón, por delegación del Sr. Cura párroco, la primera piedra, ayudándole en esta ceremonia los señores capellanes de Duyo y Brens. Seguidamente, la Sta. Elvira Casais leyó unas muy bien escritas cuartillas, enalteciendo el generoso rasgo de la Srta. Josefa Ballesteros, que hizo donación del solar que ocupará la parte del edificio que se va a construir. Exhortó a todos para que contribuyesen a esta obra de redención, dió las gracias a cuantos habían contribuido con su presencia al acto y terminó enviando desde aquel lugar en el que cifrarán sus amores los vecinos de Sardiñeiro, un saludo a nuestros hermanos de América. Fué muy merecidamente aplaudida.

A continuación también leyó un hermoso discurso el Sr. Casais, quien en frases de exaltado patriotismo, prometió que la sociedad por él fundada, perfectamente compenetrada de la obra a realizar, no desmejorará el camino emprendido y ahora con más empeño que nunca redoblará sus esfuerzos para salir airoso de la empresa comenzada.

Pola crónica que do acto fixo El Ideal Gallego sabemos ademais que Ramón Marcote, bibliotecario do Centro Galego da Habana e nativo desta parroquia, doou a cantidade de 500 pesetas para a escola. A raíz desta cerimonia, o alcalde fisterrán José Bellón emite un bando no que lembra que a escolarización é obrigatoria dos 6 aos 14 anos, e que os nenos non se poden dedicar a outra actividade que non sexa a educativa, por iso exhorta aos pais a que “mandeis vuestros hijos a la Escuela con la mayor asiduidad, que con el reconocido y probado celo de los señores maestros de este Ayuntamiento, podrán lograrse así provechosos resultados” (El Ideal Gallego, 4.7.1930). O 16 de novembro de 1931 o Ministerio de Instrución Pública emitía unha Real Orde (cfr. Gaceta de Madrid, 24.11.1931) pola que aprobaba definitivamente a creación desta escola no lugar de Sardiñeiro de Abaixo, de primeiras destinada ás nenas, pero axiña se produce unha rectificación e dedican esta aos nenos e a mixta xa existente na parroquia pasa a ser das nenas.

En 1932 xa se inaugura en Suarriba a nova escola que construíra a ABC de Corcubión, que vai levar o nome do propio Juan Díaz Fernández. Mentres, os de Sardiñeiro van máis lentos, pero seguros. A sociedade bonaerense creou a tal efecto unha delegación na parroquia, que estaba liderada por Andrés Cerdeiras e Bautista Suárez, como presidente e secretario, respectivamente. En xullo de 1934 reciben comunicación de Buenos Aires na que agradecen a colaboración de todos os que contribúen a que a obra vaia adiante, comezando pola corcubionesa Josefa Ballesteros, doadora do terreo no que se vai facer o edificio, xunto co xardín, campo de deportes etc., e seguindo polos veciños que achegan pequenas doazóns e sobre todo o seu traballo gratuíto. Debido ás xestións realizadas polo mestre Francisco de la Barrera, a directiva da entidade porteña acepta, unha vez rematadas as obras, ceder o edificio para que albergue unha escola nacional máis do concello. Así mesmo, teñen en mente, como complemento da escola (El Ideal Gallego, 17.7.1934)

la creación de una biblioteca y pequeño museo hispano americano, donde se recopilarán datos de interés para nuestros emigrantes, muestras de productos, etc., de los países de América frecuentados por nuestros conterráneos, para que éstos puedan adquirir una noción más exacta de las tierras a donde van en busca de trabajo.

Inicio da crónica de El
Ideal Gallego, 20.9.1936 

Non agochaban, pois, as súas intencións de “iniciar un ensayo, por lo menos, de ‘escuelas para emigrantes’, tan útiles en nuestra tierra. Además cuando pueda llevarse a cabo la instalación de la escuela nacional en dicho nuevo edificio, la referida asociación ‘Pro Escuelas’, contribuirá por su cuenta a dotarla de material científico completo, cinematográfico, etc.” (El Ideal Gallego, 28.8.1934). Grandes avances prometían os de Sardiñeiro para a súa escola, que se verían coutados co levantamento militar de xullo de 1936.

Aínda así, e a pesar de aparecer nunha listaxe de entidades que apoiaran na Arxentina o Estatuto galego (El Ideal Gallego, 18.6.1936), a sociedade dos fillos de Sardiñeiro podía inaugurar por fin a súa escola o 13 de setembro de 1936 coa presenza das novas autoridades locais. Entre outros, fixeron uso da palabra no acto inaugural o mestre Francisco de la Barrera Agrasar e o médico Francisco Esmorís Recamán, quen pechou a súa intervención con estas palabras (La Voz de Galicia, 22.9.1936):

Si bien nunca había perdido la esperanza, en muchos momentos sufriera el dolor de ver la lentitud con que iban las obras de la casa escuela y que al fin hoy tenía el júbilo de que la obra, aunque no terminada, estaba en condiciones de ser útil.

Exhortó a los congregados a que dieran cima a la empresa inscribiéndose todos en la sociedad protectora de esta obra que funciona en Sardiñeiro y puso de ejemplo para que sirviera de estímulo a aquéllos, la conducta cristiana y patriótica de la señorita Josefa Ballesteros, que tantos sacrificios y entusiasmos derrochó en favor de la construcción de la casa-escuela y terminó dedicando un sentido recuerdo a los hijos de Sardiñeiro en América.

A escola de Sardiñeiro construída polos "arxentinos", 1958
[foto cortesía Modesto Fraga]

O edificio desta escola “tiña unha soa planta, de forma rectangular. Estaba construído en cachotaría irregular, sobre un baseamento para salvar o desnivel do terreo e con cuberta de tella a catro augas. Contaba cunha soa aula para que as nenas da parroquia recibisen clases con nocións básicas” (Cfr. “Escola de Sardiñeiro” en As Escolas da Emigración; proxecto do Consello da Cultura Galega). As obras colleran pulo no ano anterior, cando se fixeron cargo da delegación -que ao pouco virou en sociedade protectora que foi rexistrada no Goberno Civil en decembro de 1935- o mestre Francisco de la Barrera, como presidente, e como secretario, José García Fernández, esposo da mestra da escola de nenas Mª del Carmen Devesa Areosa. Dos proxectos educativos previstos (biblioteca, museo, material científico e cinematográfico...) non soubemos máis, pero iso si, a escola foi bendicida polo cura e contaba co pertinente crucifixo, que era o único material indispensable nas escolas destes novos tempos que empezaban.

Unha vez realizada a desexada obra na parroquia, verdadeiro obxectivo da asociación, a actividade da entidade de Sardiñeiro circunscribiuse practicamente á realización de actos de lecer para os seus socios. Neste sentido, volve aparecer no seu camiño a ABC de Corcubión, que en novembro de 1939 ofrécelles aos socios da entidade de Sardiñeiro acudir aos seus actos festivos nas mesmas condicións que os da ABC, algo que xa fixera antes cos de Finisterre en América e Hijos de Zas. En 1941 volven os “corcubioneses” facer un chamamento ás tres sociedades:

Se acuerda a ser posible celebrar los festivales sociales próximos, conjuntamente con las sociedades hermanas Finisterre en América, Sardiñeiro y Zas, a partes iguales de ganancias y pérdidas o con el porcentaje que se determine, así como también participar, en iguales condiciones, de los festivales que dichas sociedades tengan comprometidos, a fin de estrechar lazos de unión y hermandad.

O obxectivo último destas ofertas non era outro que absorber estas pequenas entidades no seo da ABC, como fixera había tres anos coa de Muxía. Con todo, ao chamamento tan só respondeu afirmativamente a sociedade de Sardiñeiro, que celebrou conxuntamente coa entidade corcubionesa algunhas festas. En 1944 e 1947 volverán desde a directiva da ABC intentar que as tres sociedades valoren a posibilidade dunha fusión, pero seguiron sen obter resultado positivo. Así e todo, da entidade de Sardiñeiro non temos máis noticias da súa existencia desde finais desta década.

Esta sería a fachada principal da escola levantada polos
Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro, incluída 
no edificio actual [foto: Arquivo da Emigración Galega]

Pero o nome da sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro quedou para sempre na historia pola construción da súa escola. Un edificio que debeu ter unha vida complicada, se nos atemos ao que explicaba en 1952 o daquela alcalde de Fisterra, Ramón Rodríguez Lestón: “el Sr. Gobernador me prometió (...) poner en las debidas condiciones pedagógicas e higiénicas la perteneciente a Sardiñeiro, cuyo edificio fué donado por una colonia de hijos de Sardiñeiro residentes en América. Funciona actualmente la sección perteneciente al sexo masculino, y falta poner en condiciones las clases para niñas” (La Noche, 19.11.1952). Puido ser por esta época cando se lle fixo un segundo andar ao edificio, mais esta escola non chegou como era ata os nosos días, xa que sobre ela se levantou na década dos oitenta o actual colexio público Areouta, pero oxalá non esquezan nunca en Sardiñeiro o que loitaron hai cen anos os seus veciños para poderen dispor dunhas escolas en condicións.

Bibliografía:

• As Escolas da Emigración. Un proxecto do Arquivo da Emigración Galega; Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, en mapas.consellodacultura.gal/escolas/

• Gaceta de Madrid (publicación previa ao Boletín Oficial do Estado); Madrid, 1928-1936.

• Prensa da colectividade galega na Arxentina: Alborada, Correo de Galicia, El Heraldo Gallego

• Prensa de Galicia: El Compostelano (Santiago de Compostela), El Ideal Gallego (A Coruña), La Noche (Santiago de Compostela), La Voz de Galicia (A Coruña)

A CREACIÓN DE ASOCIACIÓNS DE EMIGRANTES DA COSTA DA MORTE NA ARXENTINA (1920-1930)

A emigración é o factor máis definitorio da poboación galega contemporánea en opinión de Ramón Villares [2004: 267], pois tense calculado que foron emigrantes netos máis de dous millóns de galegos entre 1836 e 1960. Os destinos preferidos foron Cuba e Arxentina, e en menor medida Brasil e Uruguai. A illa caribeña foi a elixida polos galegos ata finais do século XIX, cando comezou con forza Arxentina a ser o destino ideal, primeiro nas provincias do sur e xa no século XX en toda Galicia. Co novo século, a emigración á Arxentina fíxose masiva, e así, segundo Peña [1991 I: 86], entre 1910 e 1930 máis de setecentos mil galegos chegaron ao país austral. En datos de Eiras Roel [1992: 195], no primeiro terzo do século XX un 58% dos galegos emigraron á Arxentina, fronte a un 29% a Cuba, un 8% ao Brasil e un 3% ao Uruguai.

Emigrantes de Cee embarcando na Coruña (c1930)
[Foto: Ramón Caamaño]

Son varias as causas que explican a forte emigración. O esgotamento dos métodos tradicionais de expansión agraria, a promoción que dela fixeron tanto o goberno español coma os dos países receptores, o poder librar do servizo militar ou o grande avance dos sistemas de transporte co abaratamento dos custes da viaxe son algunhas delas. Outro factor podémolo atopar no forte crecemento demográfico que experimentou Galicia nas últimas décadas do século XIX e nas primeiras do XX. Botándolles unha ollada aos datos do censo de poboación do partido xudicial de Corcubión do seguinte cadro, vemos que entre 1860 e 1930 concellos como Camariñas, Cee, Fisterra ou Vimianzo experimentan unha forte suba, mentres que os outros catro teñen un incremento menor, pero aínda así substancial.

	POBOACIÓN DE FEITO			AUSENTES
	1860	1900	1930	1900	1930
CAMARIÑAS	2.994	4.153	5.288	419	848
CEE	3.300	4.060	5.151	336	408
CORCUBIÓN	1.450	1.551	1.613	157	116
DUMBRÍA	3.254	3.526	3.824	226	315
FISTERRA	3.104	4.708	4.994	396	866
MUXÍA	5.972	6.542	7.296	548	1.147
VIMIANZO	6.821	8.637	9.222	768	2.369
ZAS	5.180	5.691	6.275	200	935
Total	32.025	38.868	43.663	3.050	7.004

[Fonte: www.ine.es]

Pero quen emigra a América? É ben certo o dito “non emigra quen quere, senón quen pode”, pois había que dispoñer dun capital para sufragar a pasaxe e poder asentarse no país de destino. Por iso serán os “pequenos campesiños que non só non tiñan sido espoliados ou proletarizados, senón que mantiñan razoables expectativas de se converter en pequenos propietarios” [Villares, 1996: 46] os que emigren a América en grande maioría. Pola contra, “los campesinos más pobres de la aldea de Zas, en Galicia, trabajaban en los campos de Portugal y barrían las veredas de Madrid en lugar de hacerlo en Buenos Aires” [Moya, 2004: 43].

Xa vimos que o proceso migratorio non foi igual en toda Galicia, e tamén había diferenzas entre os concellos. Como ben sinalou Moya [2004: 118], “la distancia con respecto a los puertos internacionales tenía menos importancia que el acceso a la información, cualquiera que fuera la ruta. Por ejemplo, los municipios marítimos de Corcubión y Finisterre se encuentran 50 kilómetros más alejados del puerto de La Coruña (con una distancia total de 120 kilómetros) que el municipio interior de Zas, de la misma jurisdicción. Sin embargo, el éxodo de los dos primeros empezó y tomó fuerza unas dos generaciones antes que el de Zas porque las noticias sobre el Nuevo Mundo llegaban a través de otras fuentes”. Proba disto é que mentres os fisterráns emigran en 1897 nun 85% cara á Arxentina e nun 5% a Cuba, nesa mesma data os de Zas aínda prefiren ir a Cuba (52%) antes que á Arxentina (40%). En cambio en 1924, xa temos que os de Zas emigran nun 83% á Arxentina e nun 10% a Cuba [Moya, 2004: 99]. Alexandre Vázquez [2008: 27] sinala tres etapas na difusión da emigración galega ó Río da Prata neste partido xudicial: unha primeira (c. 1850), na que estarían os concellos de Camariñas, Corcubión e Fisterra; nunha segunda (c. 1860), Cee, Vimianzo e Zas; e nunha terceira (c. 1880-89), os de Dumbría e Muxía.

Imaxe da cuberta dun barco de emigrantes

Para os emigrantes do partido de Corcubión “la Argentina fue el destino preferido, por lo menos desde la década de 1880 hasta 1930. Estos gallegos se concentraron en La Boca y Barracas, el antiguo sector portuario de Buenos Aires a lo largo del Riachuelo, porque los primeros inmigrantes fueron marineros de los pueblos costeros de la jurisdicción. […] Al llegar la segunda década del siglo XX, por ejemplo, más del 55% de los inmigrantes del partido judicial de Corcubión que residían en las zonas portuarias de Buenos Aires no venían de los pueblos marineros sino de las aldeas rurales del interior del partido. Estos campesinos no se habían dirigido allí atraídos por las empresas navieras de la zona ni trabajaban en ellas. Simplemente iban detrás de conocidos que, a su vez, habían seguido los pasos de aquellos marineros de las aldeas marítimas de la jurisdicción que se habían instalado allí dos o tres generaciones antes”. [Moya, 2004: 99-101]. Este mesmo historiador sinala que eran máis dun terzo dos emigrantes corcubioneses os que se asentaron neste enclave italiano de La Boca, fundamentalmente ao redor da Praza Brown: “los inmigrantes de Vimianzo se agrupaban en el lado oeste de la Plaza Brown, en La Boca; los de Camariñas, en el lado sur, y los de Finisterre, en el lado norte”. [Id.: 211] Con todo, “en fecha tan temprana como la década de 1880 algunos emigrantes se trasladaron hacia el otro lado del Riachuelo y se establecieron en Avellaneda, una ciudad industrial de clase trabajadora contigua a Buenos Aires, hacia el sur de la Capital Federal”. [Id.: 497n]. Pero tamén había emigrantes da nosa zona nos barrios do centro de Buenos Aires. Cando a finais do séc. XIX a zona da Boca perda a súa forza económica tamén perderá atracción para aqueles emigrantes de clase media, sobre todo os procedentes das vilas. Moya [2004: 211] compara a emigración dos que chegan nos albores do séc. XX procedentes da burguesa vila de Corcubión cos que chegan do rural vimiancés: “Los nacidos en la villa de Corcubión tenían dos posibilidades de tres de vivir en el centro de Buenos Aires; los nacidos en Vimianzo no llegaban a una de cinco. Era tres veces más probable que los inmigrantes de todo el partido que se ocupaban de trabajos menores vivieran en La Boca que en los barrios céntricos, pasaba lo contrario con los empleados medios y altos”.

Para analizar a tipoloxía dos emigrantes da nosa zona podemos tomar como exemplo o estudo que fixo Mª Teresa García [1995: 212-217] da emigración dos concellos de Cee, Corcubión e Fisterra. Se os clasificamos por sexo, temos un 88% de homes e un 12% de mulleres. Entre os homes a porcentaxe é similar entre solteiros e casados (49% e 50%, respectivamente, con menos do 1% de viúvos); pero non así entre as mulleres, pois un 66% son solteiras e un 30% son casadas (hai un 4% de viúvas). En canto á idade, temos que dous terzos dos emigrantes teñen entre 23 e 42 anos, e non chega ao 24% os comprendidos entre os 15 e os 22 anos, nin tampouco sobrepasa o 9% os maiores de 42 anos; a poboación infantil (0-14 anos) é insignificante nos homes, pero chega a un 9% nas mulleres. En canto aos oficios dos que emigran, un 54% dos homes son campesiños (incluíndo labradores e xornaleiros), un 22% traballa no mar, cun 5% figuran os carpinteiros e os comerciantes, e un 2% é canteiro. Das mulleres, un 39% dedícase aos seus labores, un 32% á agricultura, un 9% a servir, un 7% é estudante, un 6% palilleira e un 4% costureira.

Anuncios de compañías navieiras na
revista corcubionesa Nerio (1921)

Un exemplo de como se emigraba na comarca fisterrá nos anos vinte dánola González [1990: 53]: “A emigración da bisbarra canalizábase a través da podente firma bancaria ‘Manoel Miñones’ de Corcubión, que no 1922 tivo que enfrontarse cos caciques de Fisterra apoiados polo deputado Blanco Espada, os cales non se resinaban a acepta-lo monopolio que desexaba impor Miñones (…). Os embarques tiñan lugar no mes de agosto polo porto da Coruña, mediante as compañías de entremediarios ‘Sobrinos de José Pastor’ e ‘Rubine e Hijos’, axentes respeitivamente dos vapores ingleses ‘Compañía del Pacífico’ e ‘Mala Real Inglesa’, que facían o percorrido ata os paises do Caribe para logo continuar por ambalasduas costas de América do Sul. Os pasaxeiros debían apresentarse nas oficiñas con catro días de antecipación, e un billete de terceira crase en 1920 custaba a nada cativa cantidade de 417 pts”.

O movemento asociativo

1ª Xunta Directiva da S.A.y C. Hijos del Partido de Corcubión

Debido á abundante presenza de galegos na Arxentina, os nosos emigrantes empezaron a “valorar as vantaxes da asociación, e polo tanto a fundar sociedades de ámbito galego e mais de ámbito comarcal e local. Á parte dos fins de beneficencia, axuda mutua e recreo, en moitas delas comezou a aparecer un obxectivo máis definido: a educación ou instrucción dos seus lugares de orixe” [Núñez, 1998: 74]. Xa que logo, creáronse en Buenos Aires entidades de ámbito galego, como o Centro Gallego (1907), a Casa de Galicia (1918) ou “El Hogar Gallego” (1921), e outras xa existentes recibiron un forte pulo, como é o caso da Asociación Española de Socorros Mutuos (AESM), que fora fundada en 1857, e que foi a entidade con maior número de socios ata que en 1930 foi superada polo Centro Gallego. Unha vez que con estas entidades estaba asegurada a asistencia mutualista, é cando os emigrantes crean outras sociedades de carácter comarcal, municipal ou parroquial. Son as chamadas sociedades de instrución, que, segundo datos de Peña [1991 I: 464], chegaron a ser 172 as constituídas na Arxentina. A súa finalidade, ademais de moitas delas implicárense no conflito agrario de Galicia, era a mellora das condicións do ensino nos seus lugares de nación, a poder ser coa creación de escolas (este autor fala de 65 novas escolas). A falta de instrución revelouse como un dos principais problemas que moitos emigrantes atoparon ao chegaren a América, polo que intentaron combater esta eiva. As sociedades de instrución serviron ademais, segundo sinalou Cagiao Vila [1999: 128], como ámbitos de socialización dos emigrados e incluso como a posibilidade máis doada de adquirir prestixio social para quen figurase no seus cadros directivos.

Os emigrantes da Costa da Morte, seguindo o exemplo doutras zonas, tamén crearon na década de 1920 varias sociedades de instrución na Arxentina. Da primeira da que temos noticia é da asociación “Hijos de los Ayuntamientos de Santa Comba, Zas, Cabana y Coristanco”, fundada o 4 de xuño de 1922, pero que en agosto de 1923 cambia o seu nome polo de “Hijos del Ayuntamiento de Santa Comba y anexos”, talvez pola existencia de sociedades dos outros concellos. Durante esta década contaba cunha media de 75 socios. En xaneiro de 1925 integrouse na Federación de Sociedades Gallegas, entidade que agrupaba pola época a preto de 40 sociedades.

Casto M. Insua, fundador da
ABC e Finisterre en América

O 24 de xuño de 1922 créase a sociedade “Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro”. Desta entidade, fundada o día do patrón da parroquia, dinos Peña Saavedra [1991 II: 400] que levantou unha escola, que era o seu empeño desde a fundación e que conseguiron inaugurar en 1931 no lugar de Sardiñeiro de Abaixo. Hoxe en día non se conserva porque sobre a súa estrutura construíuse o centro escolar Areouta. A asociación aínda seguía vixente a finais da década de 1930, mais supoñemos que non tardaría moito en esmorecer e os seus socios integraríanse na sociedade municipal ou na supramunicipal.

M. Areas Blanco, un dos
fundadores da ABC

Dous meses máis tarde nace a “Sociedad Agraria y Cultural de los Ayuntamientos de Mugía y Cée”, que enseguida se convertería en “Sociedad Agraria y Cultural Hijos del Partido de Corcubión”. A súa fundación foi polémica, por canto provocou a escisión dun grupo de socios muxiáns que crearon unha nova sociedade municipal. A data que tomaron como fundacional da entidade comarcal foi a do 26 de agosto de 1922, cando se celebrou a primeira asemblea, aínda que os estatutos e a aprobación da ampliación da entidade de bimunicipal a comarcal (ou neste caso bicomarcal, pois o partido xudicial abrangue os concellos das comarcas de Fisterra e Terra de Soneira) non tivo lugar ata o 27 de xaneiro de 1923. Catro anos máis tarde, o 30 de xaneiro de 1927 modificaría o seu nome polo de “Asociación Benéfica y Cultural del Partido de Corcubión”, sendo coñecida a partir de aquí polas siglas ABC de Corcubión. Evidentemente, foi a de maior importancia entre as sociedades de emigrantes da nosa zona, e mesmo se converteu nunha das máis senlleiras da emigración galega. Hoxe en día aínda resiste como unha das máis fortes da Arxentina.

Xunta Directiva  de "Unidos de
Puenteceso y Cabana" (1927)

A comezos do mes de decembro de 1922 créase a sociedade “Unidos de Puenteceso y Cabana”, á que tamén erroneamente lle atribúe Peña [1991 II: 403] a construción dunha escola, neste caso na vila de Corme, aínda que sinala en nota: “No hemos podido verificar si la escuela asignada a esta Sociedad es obra de la misma o de emigrantes del Ayuntamiento de Ponteceso agrupados de forma inestable” [Id.: 423]. A entidade mantivo unha actividade máis ou menos relevante ata a Guerra Civil española; xa no ano anterior a comezar esta, organizaba actos conxuntamente coa sociedade “Lar Bergantiñán”, que acabaría por absorvela, aínda que a entidade comarcal tampouco tivo moito percorrido. Nos anos corenta do século pasado temos noticia da existencia doutra sociedade bergantiñá, en concreto da “Asociación de Residentes de Buño”.

X. Paz Lestón, director do
Boletín da SCyA de Muxía

O 30 de xaneiro de 1923 quedaba formalmente constituída a “Sociedad Cultural y Agraria del Distrito de Mugía”, formada pola escisión dos socios que non aceptaran a idea da creación dunha entidade supramunicipal para todo o partido xudicial corcubionés. As dúas entidades mantiveron durante varios anos airadas polémicas sobre o seu labor en Galicia, o que quizais serviu de acicate para a realización de melloras na nosa terra. Aínda que non chegou a crear ningunha escola, a sociedade muxiá si que contribuiu a axudas para mellorar as que o Estado tiña nas distintas parroquias do concello. O seu percorrido rematou onde comezou, pois en xuño de 1938 intégrase de novo no seo da ABC de Corcubión, logo de case tres anos de colaboración mutua.

Na mesma época vaise crear outra asociación municipal dun concello do partido xudicial corcubionés, como é o de Zas. Así, o 1 de febreiro de 1923 fúndase a entidade “Hijos del Ayuntamiento de Zas”, con 76 socios fundadores. Polas listaxes de socios dunha e doutra entidade, podemos comprobar que na súa maioría pertencían á ABC os zasenses orixinarios da parroquia de Baio e arredores, mentres que os do resto do concello estaban na municipal. En 1941 cambiaría a súa denominación pola de “Asociación Hijos de Zas”, e aínda hoxe en día segue en activo.

A entidade “Unión Residentes de Puente del Puerto, Cereijo y anexos” naceu o 10 de maio de 1923. Esta sociedade abranguía as parroquias camariñás da Ponte do Porto e de Xaviña, e as vimiancesas de Cereixo e de Carnés; e en pouco tempo contaba xa con 200 socios. No momento da súa orixe marca como fin primordial o melloramento agrario e educativo das súas parroquias. Con todo, tivo pouco percorrido, pois a ABC acabou por absorvela.

A ABC de Corcubión sufriría unha segunda escisión, desta vez de socios fisterráns, que deron en crear unha nova sociedade, “Finisterre en América”, o 17 de setembro de 1926. Radicada en Avellaneda, a entidade fisterrá aínda hoxe segue con vida.

Membros da SAIMA de Laxe (1927)

O 16 de maio de 1927 decídese crear a “Sociedad Agraria, Instructiva y Mutua del Ayuntamiento de Lage y sus contornos”, pero a súa fundación foi sui generis por canto se produciu nunha asemblea da “Sociedad Agraria, Instructiva y Mutua del Partido Judicial de Negreira” (creada o 15 de agosto de 1920 –por certo, data da patroa da parroquia de Laxe-), entidade esta que estaba dominada por emigrantes do concello laxense. Estes, máis que crear unha nova asociación, o que fixeron foi acordar por maioría substituír o nome da sociedade polo do seu concello de orixe. Ao final, tras algunha que outra polémica, acabaron existindo dúas entidades cos nomes anteditos. A sociedade laxense tiña no momento da súa fundación-escisión 30 socios, que ese ano pasaron a ser xa 120. A potentada familia Musi, orixinaria de Soesto, foi a súa mantedora, e realizaron importantes achegas para melloras na escola e no pósito de pescadores da vila mariñeira. Nos anos trinta-corenta seguiría o seu ronsel o “Centro Renovación del Ayuntamiento de Lage”.

Fóra do noso ámbito territorial, pero próximas a nós, tamén temos que sinalar outras sociedades de emigrantes, como “Unión de Mazaricos” (creada o 6 de xuño de 1920), “Mutualidad y Cultura Muradana” (decembro 1913), “Unión Residentes de Outes” (fundada o 13 de novembro de 1910) ou “Hijos de Carnota”. Estas entidades en moitas ocasións interactuaron coas da nosa zona e desenvolveron proxectos en común. Se volvemos a coller as palabras de Pilar Cagiao [1999: 128-129] podemos concluír que todas "estas institucións operaron para moitos inmigrantes acabados de chegar como centros de amparo onde estableceron os seus primeiros contactos, como centros asistenciais onde solventaban os seus problemas de saúde, como centros de instrucción educacional e de ampliación de cultura e como lugares de entretemento para o tempo de lecer", pero sobre todo "constituíron o mecanismo máis evidente de expresión de identidade ó intentar reproducir pautas e manter costumes da propia sociedade de orixe" [Íd: 130]. 

Bibliografía:

• Cagiao Vila, Pilar (1999): “A vida cotiá dos emigrantes galegos en América”, en Cagiao, Pilar (comp.): Galegos en América e ‘americanos’ en Galicia; Santiago de Compostela: Xunta de Galicia; pp. 115-135.
• Eiras Roel, Antonio (1992): “La emigración gallega a América en los siglos XIX-XX. Nueva panorámica revisada”, en Eiras, A. (ed.): Aportaciones al estudio de la emigración gallega. Un enfoque comarcal; Santiago de Compostela: Xunta de Galicia; pp. 185-214.
• Fernández Carrera, Xan X. (1999): Ramón Caamaño. Historia viva da Costa da Morte; A Coruña: Xaniño.
• García Domínguez, Mª Teresa (1995): “Algunhas consideracións sobre o proceso migratorio da Costa da Morte: os emigrantes da zona de Fisterra cara a América no século XX a través das fontes censuais”, en Estudios Migratorios nº 1, Santiago de Compostela, decembro; pp. 203-227.
• García Domínguez, Mª Teresa (2001): “O labor dos emigrantes galegos no eido educativo: o exemplo do Partido Xudicial de Corcubión”, Entre nós. Estudios de arte, xeografía e historia en homenaxe ó profesor Xosé Manuel Pose Antelo; Santiago de Compostela: Universidade; pp. 729-747.
• González Fernández, X. Miguel (1990): Historias da Fisterra. Miscelania da Costa da Morte; Vigo: RP Edicións.
• Moya, José C. (2004): Primos y extranjeros. La inmigración española en Buenos Aires, 1850-1930; Buenos Aires: Emecé Editores. 
• Núñez Seixas, Xosé M. (1998): Emigrantes, caciques e indianos; Vigo: Xerais.
• Peña Saavedra, Vicente (1991): Éxodo, organización comunitaria e intervención escolar; A Coruña: Xunta de Galicia; 2 volumes.
• Rei Lema, Xosé Mª (2005): "As escolas dos emigrantes", La Voz de Galicia, Carballo, 4 de novembro, p. 14.
• Rei Lema, Xosé Mª (2008): "A Asociación Hijos de Zas cumpre 85 anos", La Voz de Galicia, Carballo, 9 de xullo, p. 11.
• Rei Lema, Xosé Mª (2009): "A creación das sociedades de emigrantes na década de 1920: o caso da Costa da Morte", Alborada nº 191, Buenos Aires, decembro.
• Rei Lema, Xosé Mª: Xosé Collazo. Obra poética; inédito.
• Vázquez González, Alexandre (2008): “Unha visión xeral da emigración galega contemporánea a América e a Europa”, Migracións na Galicia contemporánea. Desafíos para a sociedade actual; Santiago de Compostela: Sotelo Blanco; pp. 17-48.
• Villares, Ramón / Fernández, Marcelino (1996): Historia da emigración galega a América; Santiago: Xunta de Galicia.
• Villares, Ramón (2004): Historia de Galicia; Vigo: Galaxia.
• Prensa da emigración en Buenos Aires: Alborada, Boletín de la SCyA del Distrito de Mugía, Céltiga, Correo de Galicia, El Despertar Gallego, El Heraldo Gallego, Finisterre, Galicia (FSG).