A sociedade "Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro" de Buenos Aires e a súa escola

O MERITORIO LABOR DUNHA MODESTA ENTIDADE QUE LOGROU CONSTRUÍR UNHA ESCOLA NA SÚA PARROQUIA

El Ideal Gallego, 20.7.1930

Hoxe imos falar dun caso único entre as sociedades que os emigrantes da Costa da Morte formaron na Arxentina, como o é a que crearon os veciños da parroquia fisterrá de Sardiñeiro. A singularidade desa asociación está en que foi a única que ten carácter parroquial, e non municipal ou comarcal. O exemplo máis próximo podiánolo dar a entidade formada por catro parroquias soneirás (Carnés, Cereixo, A Ponte o Porto e Xaviña), pero que resultou de vida efémera, non coma a de Sardiñeiro. E se xa resulta difícil manter unha sociedade tan pequena, as cousas complícanse cando tamén se crean unha asociación municipal (Finisterre en América) e outra supracomarcal (ABC de Corcubión) que abranguen o seu territorio. E por se isto fose pouco, que conseguise levantar unha escola no seu lugar de orixe, feito que só puido facer a ABC de Corcubión en toda a Costa, incrementa aínda máis a importancia desta entidade. Pero vaiamos á orixe e despois iremos desgranando os seus méritos.

O 24 de xuño de 1922, coincidindo co día do seu patrón, creouse en Buenos Aires a sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro. A primeira xunta directiva da entidade estivo formada polos seguintes membros:

Presidente, José Casais; Secretario, Manuel Casais; Tesoureiro, Manuel Domínguez; Vicetesoureiro: José González; Vogais: Antonio Marcote, José Lamas, Manuel Lires, Manuel Domínguez, Ramón González, Bautista Redonda, Manuel Marcote; Revisores de Contas: Celestino Lestón, Manuel Canosa e Francisco Martínez.

A fundación desta entidade tiña un fin fundamental, exposto desde o primeiro momento: "la magna obra que hemos proyectado cual es la de dotar a la parroquia de una escuela, cuyo proyecto no tardará en ser una realidad" (Correo de Galicia, 11.2.1923). Tamén sinalan a axuda á repatriación de socios enfermos como outro dos seus obxectivos. A secretaría de entidade estaba na Avenida Montes de Oca 2228, do barrio de Barracas (daquela denomnado Barracas al Norte). As primeiras actividades que realizan son os típicos bailes familiares, as festas campestres no barrio de Quilmes e os festivais artísticos nos salóns bonaerenses dedicados a este tipo de eventos. Isto mesmo motivou que en 1925 o socio número 2 da entidade mandase unha carta á prensa para recordarlles aos directivos a idea inicial da construción da escola, que parecía esquecida. Pero as directivas seguiron facendo actos festivos, algunhas veces a canda a entidade Hijos de Quintela de Leirado, con que compartían secretaría.

Vai ser a finais de 1928 cando se volva falar da escola dentro da asociación e vai ser coa publicación na prensa dunha carta asinada por Manuel Domínguez Buiturón, que contén tamén un “recado” para a ABC de Corcubión (Correo de Galicia, 9.12.1928):

El llamado que quiero hacer es a los naturales de San Juan de Sardiñeiro, y muy especialmente a los de los lugares de Padrís, Castreje, Sisto, Suarriba, Buján, Rial y Castromiñán. (...) Señores: ha cosa de dos años entre las nuevas creaciones escolares, figura la de Suarriba, la que no existe por falta de casa, aun cuando los vecinos ceden, gratuítamente el solar para la edificación, y a la vez cooperan con su aporte y acarreo de material, pero todo este esfuerzo resulta nulo, si nosotros, los aquí esparcidos no salimos en su ayuda. Mirad la distancia que nos separa de Sardiñeiro de Abajo, los rudos y pésimos caminos que hasta ese punto tenemos, y nos convenceremos del cotidiano martirio de nuestros niños y del poco provecho que pueden obtener. No os esperancéis por más tiempo en sociedades que nada hacen en bien de nuestra región ni en provecho de cosa alguna, no siendo regalar chapitas, pergaminos, decoraciones y dineros a quienes nada merecen, buscando en ello la popularidad de determinados señores.

Antiga escola de Sardiñeiro, c1925 [cortesía Modesto Fraga]

O obxectivo final da carta era convocar unha reunión para o día 15 dese mes na que nomear unha comisión para recadar cartos. Esa convocatoria foi un auténtico fracaso, pois tan só asistiron tres persoas, pero non decae no empeño e volve convocar outra reunión para o mes de xaneiro, co fin de axudar a levantar a citada escola en Suarriba. A historia desta escola xa arrincara en 1924, cando desde o concello de Fisterra elevan un expediente ao Ministerio de Instrución Pública para construír unha nova escola na parroquia de Sardiñeiro, para así ter unha destinada aos veciños de Sardiñeiro de Arriba e Abaixo e outra para os demais lugares da parroquia. O 26 de xaneiro de 1926 no xornal El Compostelano dise que se enviou un expediente para crear unha escola no lugar de Suarriba, pero os expedientes deberon quedar en auga de castañas porque non se fixo nada. En 1929, o correspondente de Alborada, o voceiro da ABC de Corcubión, relataba con respecto ao que sucedía na parroquia de Sardiñeiro:

Su distrito escolar, según el censo de 1920, es de mil setenta y cinco habitantes, y solo cuenta con una escuela mixta, cuya matrícula oscila entre los ciento diez a ciento veinte niños, que tienen que distribuirse entre dos clases, una por la mañana y otra por la tarde, debido a lo reducido del local de la escuela, con un trabajo abrumador para la maestra, doña Carmen Díaz Novo, dándose el caso de que, a pesar de necesitarse para los lugares de Sardiñeiro de Abajo y de Arriba, que tienen 577 habitantes, dos escuelas unitarias y para los lejanos de Buján, Castreje, Castromiñán, Padrís, Rial, Sixto y Suarriba, que cuentan con 498 habitantes, otra mixta, según está pedida hace tiempo, no se ha podido lograr por ahora que se atendiera a las justas lamentaciones de sus vecinos, por lo que nos permitimos llamar la atención del señor gobernador civil, que tanto celo está demostrando en la construcción de escuelas en esta provincia.

Todo isto acabou por levar a unha dura competencia entre as dúas entidades, ABC de Corcubión e Hijos de San Juan de Sardiñeiro, por levantar unha escola nesta parroquia. Así, os “corcubioneses” aproban en asemblea o 2 de febreiro de 1929 construír unha escola en cada un dos oito concellos que compoñen o partido xudicial. Cos fondos que posúen acordan comezar coas tres primeiras, para o cal fan un sorteo dos concellos, que depara o resultado de Muxía, Vimianzo e Fisterra para esta fase inicial. Houbo quen viu neste sorteo unha man interesada que fixo que saísen os concellos de Muxía e Fisterra, que teñen entidades rivais na construción da escola. Sexa como for, os directivos da ABC deron “orden a su representante en Corcubión [o mestre Juan Díaz Fernández] para que se construya un edificio en el lugar de Suarriba (el puesto más céntrico del distrito escolar) con todas las condiciones higiénicas y pedagógicas necesarias para instalar en él una Escuela amplia y la vivienda del maestro” (Alborada, 6.1929). Ante esta noticia, o alcalde fisterrán Ramón Rodríguez Vigo envíalles unha carta na que afirma que a Comisión Municipal acordou elevar ao presidente da entidade o máis entusiasta testemuño de gratitude. O 23 de xullo apróbase de forma provisional a construción e o 28 de outubro o Ministerio de Instrución Pública deu o mandato definitivo. O concello implicárase nesa escola de Suarriba e mentres se construía habilitou un local nunha casa nova facilitada gratuitamente polo veciño Ramón Domínguez Canosa, que en setembro de 1930 xa tiña designado como mestre o fisterrán Manuel Martínez Traba.

En vista da actuación da ABC, os directivos de Hijos de San Juan de Sardiñeiro deciden coller o porco polo rabo e pasar á acción na construción da súa escola. Así, o 24 de xuño de 1930 colócase a primeira pedra do edificio, acto do que podemos ler esta crónica en La Voz de Galicia (3.7.1930), coa presenza de José Casais Canosa, auténtico alma máter da entidade:

Conmemorando el octavo aniversario de la fundación de la “Sociedad de los Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro” en la República Argentina, se colocó la primera piedra de un grupo escolar que los emigrados de este pintoresco rinconcito gallego quieren construir para que sus hijos puedan prepararse para la lucha de la vida con mejores armas que las que ellos tuvieron al abandonar el suelo patrio.

A las cinco de la tarde se organizó la comitiva integrada por los niños del lugar formados en dos filas, llevando las niñas banderas argentinas y los niños la bandera nacional; alcalde, Sr. Ballón García, juez municipal en funciones señor Sisto Durán, secretario judicial señor Rivera, vicepresidente de la S. de H. de la P. de Sardiñeiro D. José Casais Canosa, comisión delegada de dicha Sociedad en Sardiñeiro formada por D. José Lado, D. Bautista Suárez, D. Vicente Marcote, D. Ramón Domínguez, D. Manuel Suárez, D. Manuel Marcote, D. Ramón Suárez, D. Nemesio Canosa, D. Bautista Marcote, D. José Marcote, D. Bautista Lestón y D. Andrés Cerdeiras; maestra de Duyo Srta. Julia Costa y los maestros de Finisterre D. Antonio de la Barrera y don Pedro Raña Couselo, D. Arturo Ramón Carrera e D. F. Equirias, médicos municipales de Corcubión y Finisterre, respectivamente y numeroso público de la parroquia de Sardiñeiro y de las villas de Finisterre y Corcubión.

Dió comienzo el acto, bendiciendo el coadjutor de Finisterre, Sr. Sendón, por delegación del Sr. Cura párroco, la primera piedra, ayudándole en esta ceremonia los señores capellanes de Duyo y Brens. Seguidamente, la Sta. Elvira Casais leyó unas muy bien escritas cuartillas, enalteciendo el generoso rasgo de la Srta. Josefa Ballesteros, que hizo donación del solar que ocupará la parte del edificio que se va a construir. Exhortó a todos para que contribuyesen a esta obra de redención, dió las gracias a cuantos habían contribuido con su presencia al acto y terminó enviando desde aquel lugar en el que cifrarán sus amores los vecinos de Sardiñeiro, un saludo a nuestros hermanos de América. Fué muy merecidamente aplaudida.

A continuación también leyó un hermoso discurso el Sr. Casais, quien en frases de exaltado patriotismo, prometió que la sociedad por él fundada, perfectamente compenetrada de la obra a realizar, no desmejorará el camino emprendido y ahora con más empeño que nunca redoblará sus esfuerzos para salir airoso de la empresa comenzada.

Pola crónica que do acto fixo El Ideal Gallego sabemos ademais que Ramón Marcote, bibliotecario do Centro Galego da Habana e nativo desta parroquia, doou a cantidade de 500 pesetas para a escola. A raíz desta cerimonia, o alcalde fisterrán José Bellón emite un bando no que lembra que a escolarización é obrigatoria dos 6 aos 14 anos, e que os nenos non se poden dedicar a outra actividade que non sexa a educativa, por iso exhorta aos pais a que “mandeis vuestros hijos a la Escuela con la mayor asiduidad, que con el reconocido y probado celo de los señores maestros de este Ayuntamiento, podrán lograrse así provechosos resultados” (El Ideal Gallego, 4.7.1930). O 16 de novembro de 1931 o Ministerio de Instrución Pública emitía unha Real Orde (cfr. Gaceta de Madrid, 24.11.1931) pola que aprobaba definitivamente a creación desta escola no lugar de Sardiñeiro de Abaixo, de primeiras destinada ás nenas, pero axiña se produce unha rectificación e dedican esta aos nenos e a mixta xa existente na parroquia pasa a ser das nenas.

En 1932 xa se inaugura en Suarriba a nova escola que construíra a ABC de Corcubión, que vai levar o nome do propio Juan Díaz Fernández. Mentres, os de Sardiñeiro van máis lentos, pero seguros. A sociedade bonaerense creou a tal efecto unha delegación na parroquia, que estaba liderada por Andrés Cerdeiras e Bautista Suárez, como presidente e secretario, respectivamente. En xullo de 1934 reciben comunicación de Buenos Aires na que agradecen a colaboración de todos os que contribúen a que a obra vaia adiante, comezando pola corcubionesa Josefa Ballesteros, doadora do terreo no que se vai facer o edificio, xunto co xardín, campo de deportes etc., e seguindo polos veciños que achegan pequenas doazóns e sobre todo o seu traballo gratuíto. Debido ás xestións realizadas polo mestre Francisco de la Barrera, a directiva da entidade porteña acepta, unha vez rematadas as obras, ceder o edificio para que albergue unha escola nacional máis do concello. Así mesmo, teñen en mente, como complemento da escola (El Ideal Gallego, 17.7.1934)

la creación de una biblioteca y pequeño museo hispano americano, donde se recopilarán datos de interés para nuestros emigrantes, muestras de productos, etc., de los países de América frecuentados por nuestros conterráneos, para que éstos puedan adquirir una noción más exacta de las tierras a donde van en busca de trabajo.

Inicio da crónica de El
Ideal Gallego, 20.9.1936 

Non agochaban, pois, as súas intencións de “iniciar un ensayo, por lo menos, de ‘escuelas para emigrantes’, tan útiles en nuestra tierra. Además cuando pueda llevarse a cabo la instalación de la escuela nacional en dicho nuevo edificio, la referida asociación ‘Pro Escuelas’, contribuirá por su cuenta a dotarla de material científico completo, cinematográfico, etc.” (El Ideal Gallego, 28.8.1934). Grandes avances prometían os de Sardiñeiro para a súa escola, que se verían coutados co levantamento militar de xullo de 1936.

Aínda así, e a pesar de aparecer nunha listaxe de entidades que apoiaran na Arxentina o Estatuto galego (El Ideal Gallego, 18.6.1936), a sociedade dos fillos de Sardiñeiro podía inaugurar por fin a súa escola o 13 de setembro de 1936 coa presenza das novas autoridades locais. Entre outros, fixeron uso da palabra no acto inaugural o mestre Francisco de la Barrera Agrasar e o médico Francisco Esmorís Recamán, quen pechou a súa intervención con estas palabras (La Voz de Galicia, 22.9.1936):

Si bien nunca había perdido la esperanza, en muchos momentos sufriera el dolor de ver la lentitud con que iban las obras de la casa escuela y que al fin hoy tenía el júbilo de que la obra, aunque no terminada, estaba en condiciones de ser útil.

Exhortó a los congregados a que dieran cima a la empresa inscribiéndose todos en la sociedad protectora de esta obra que funciona en Sardiñeiro y puso de ejemplo para que sirviera de estímulo a aquéllos, la conducta cristiana y patriótica de la señorita Josefa Ballesteros, que tantos sacrificios y entusiasmos derrochó en favor de la construcción de la casa-escuela y terminó dedicando un sentido recuerdo a los hijos de Sardiñeiro en América.

A escola de Sardiñeiro construída polos "arxentinos", 1958
[foto cortesía Modesto Fraga]

O edificio desta escola “tiña unha soa planta, de forma rectangular. Estaba construído en cachotaría irregular, sobre un baseamento para salvar o desnivel do terreo e con cuberta de tella a catro augas. Contaba cunha soa aula para que as nenas da parroquia recibisen clases con nocións básicas” (Cfr. “Escola de Sardiñeiro” en As Escolas da Emigración; proxecto do Consello da Cultura Galega). As obras colleran pulo no ano anterior, cando se fixeron cargo da delegación -que ao pouco virou en sociedade protectora que foi rexistrada no Goberno Civil en decembro de 1935- o mestre Francisco de la Barrera, como presidente, e como secretario, José García Fernández, esposo da mestra da escola de nenas Mª del Carmen Devesa Areosa. Dos proxectos educativos previstos (biblioteca, museo, material científico e cinematográfico...) non soubemos máis, pero iso si, a escola foi bendicida polo cura e contaba co pertinente crucifixo, que era o único material indispensable nas escolas destes novos tempos que empezaban.

Unha vez realizada a desexada obra na parroquia, verdadeiro obxectivo da asociación, a actividade da entidade de Sardiñeiro circunscribiuse practicamente á realización de actos de lecer para os seus socios. Neste sentido, volve aparecer no seu camiño a ABC de Corcubión, que en novembro de 1939 ofrécelles aos socios da entidade de Sardiñeiro acudir aos seus actos festivos nas mesmas condicións que os da ABC, algo que xa fixera antes cos de Finisterre en América e Hijos de Zas. En 1941 volven os “corcubioneses” facer un chamamento ás tres sociedades:

Se acuerda a ser posible celebrar los festivales sociales próximos, conjuntamente con las sociedades hermanas Finisterre en América, Sardiñeiro y Zas, a partes iguales de ganancias y pérdidas o con el porcentaje que se determine, así como también participar, en iguales condiciones, de los festivales que dichas sociedades tengan comprometidos, a fin de estrechar lazos de unión y hermandad.

O obxectivo último destas ofertas non era outro que absorber estas pequenas entidades no seo da ABC, como fixera había tres anos coa de Muxía. Con todo, ao chamamento tan só respondeu afirmativamente a sociedade de Sardiñeiro, que celebrou conxuntamente coa entidade corcubionesa algunhas festas. En 1944 e 1947 volverán desde a directiva da ABC intentar que as tres sociedades valoren a posibilidade dunha fusión, pero seguiron sen obter resultado positivo. Así e todo, da entidade de Sardiñeiro non temos máis noticias da súa existencia desde finais desta década.

Esta sería a fachada principal da escola levantada polos
Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro, incluída 
no edificio actual [foto: Arquivo da Emigración Galega]

Pero o nome da sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro quedou para sempre na historia pola construción da súa escola. Un edificio que debeu ter unha vida complicada, se nos atemos ao que explicaba en 1952 o daquela alcalde de Fisterra, Ramón Rodríguez Lestón: “el Sr. Gobernador me prometió (...) poner en las debidas condiciones pedagógicas e higiénicas la perteneciente a Sardiñeiro, cuyo edificio fué donado por una colonia de hijos de Sardiñeiro residentes en América. Funciona actualmente la sección perteneciente al sexo masculino, y falta poner en condiciones las clases para niñas” (La Noche, 19.11.1952). Puido ser por esta época cando se lle fixo un segundo andar ao edificio, mais esta escola non chegou como era ata os nosos días, xa que sobre ela se levantou na década dos oitenta o actual colexio público Areouta, pero oxalá non esquezan nunca en Sardiñeiro o que loitaron hai cen anos os seus veciños para poderen dispor dunhas escolas en condicións.

Bibliografía:

• As Escolas da Emigración. Un proxecto do Arquivo da Emigración Galega; Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, en mapas.consellodacultura.gal/escolas/

• Gaceta de Madrid (publicación previa ao Boletín Oficial do Estado); Madrid, 1928-1936.

• Prensa da colectividade galega na Arxentina: Alborada, Correo de Galicia, El Heraldo Gallego

• Prensa de Galicia: El Compostelano (Santiago de Compostela), El Ideal Gallego (A Coruña), La Noche (Santiago de Compostela), La Voz de Galicia (A Coruña)

As sociedades de emigrantes de Laxe na Arxentina

Foto de Laxe de J. Vidal [Alborada nº 60-61, 1931]

O concello de Laxe contou na República Arxentina, como outros moitos municipios galegos, coa súa sociedade de emigrantes, pero a orixe da primeira que formaron os nativos destas terras bergantiñás sáese do habitual. Para entender a súa esperpéntica fundación temos que remontarnos ao 15 de agosto de 1920. Este día decidírase crear en Buenos Aires a Sociedad Agraria e Instructiva y Mutua del Partido Judicial de Negreira (en adiante, SAIMPJ de Negreira), que se constituirá oficialmente o día 20 dese mes. O seu líder, Antonio Casais, tiña moita influencia entre a colectividade galega de Buenos Aires, e valéndose diso a asociación negreiresa foi unha das que tratou de unir todas esas pequenas sociedades de galegos nunha federación. Con tal motivo constituíuse no mes de novembro unha comisión organizadora na que Casais figuraba como vicepresidente, pero na práctica era o presidente, pois este, Antón Alonso Ríos, estivo de baixa ata maio de 1921. Con todo, a sociedade barcalesa xa fora a fundadora o 6.11.1920 da Federación de Sociedades Agrarias e Instructivas de la Provincia de La Coruña, que a pesar do nome só estaba formada por cinco entidades: as asociacións municipais de Boqueixón, Padrón, Teo, Vedra e a propia do Partido Xudicial de Negreira. Cando no outono de 1921 se constitúa definitivamente a Federación de Sociedades Gallegas, curiosamente, a entidade de Negreira non vai estar entre as fundadoras e tan só participa, como membro da Federación provincial, como observadora no congreso constituínte. Casais vaise centrar na entidade coruñesa, na que vai ser presidente e director do seu voceiro Hércules.

Céltiga nº 37-38, 25.7.1926

   Problemas internos na SAIMPJ de Negreira van levar fóra dos postos directivos a Antonio Casais, pero os conflitos non se solucionaban e a entidade estivo a piques de desaparecer. En marzo de 1923 convócase unha asemblea extraordinaria para salvar a situación e reorganízase a entidade negreiresa coa redacción duns novos estatutos. É neste momento cando volve Casais á sociedade e canda el vanse integrar elementos foráneos ao partido xudicial -membros procedentes da Casa de Galicia-, entre os que vai destacar a figura do industrial da pasta Máximo Musi, natural da parroquia de Soesto, no concello de Laxe. Este empresario, do que xa falamos noutro artigo deste blog, vai levar con el á asociación varios membros da súa familia e empregados do seu negocio. Así, na xunta directiva formada en xuño, unha vez aprobados os novos estatutos, van figurar Casais e Máximo Musi como membros da comisión fiscal, e Esteban Musi como vogal. Pero a nova organización non solucionou as vellas diferenzas e significativos membros da directiva abandonan a entidade, polo que pasa Máximo Mussi a ocupar o posto de tesoureiro.

   Na asemblea do 24.4.1924 elíxese nova directiva, na que Máximo vai volver á comisión fiscal, Esteban segue de vogal titular e entra un novo irmán, Francisco, como vogal suplente. Os tres figuran tamén na Comisión de Festas da entidade, que presidía o propio Máximo. No mes de xullo, a SAIMPJ de Negreira abandona a federación provincial e no mes de xaneiro de 1925 ingresa na FSG. O 19.2.1925 celébrase nova asemblea para renovar a directiva e Máximo Musi faise co cargo de presidente, con Casais de vicepresidente e os outros irmáns Musi repiten os cargos que tiñan o ano anterior. A entidade decide no mes de maio nomear delegados en Galicia: un en cada concello dos que compoñen o partido xudicial de Negreira e outro máis no concello de Laxe, que vai recaer na figura de Antonio Sacedón, daquela presidente do Pósito de Pescadores. No mes de agosto, Casais e Musi propóñenlle á FSG que esta pase a ser unha Confederación Regional Gallega, que estaría formada por catro federacións provinciais, e dentro destas cada entidade municipal tería liberdade de acción. A idea non foi adiante.

Os de Laxe xa dominaban a SAIMPJ de
Negreira. El Heraldo G. 685, 21.11.1926

   Entrementres, o 10.8.1925 moitos dos socios fundadores que abandonaran a asociación fundan en Buenos Aires o Centro Unión Hijos del Partido Judicial de Negreira (en adiante, CUHPJ de Negreira). Vai principiar aquí unha guerra mediática entre as dúas entidades, que se vai prolongar durante varios meses. A finais de ano a nosa SAIMPJ de Negreira di contar con 84 socios. O delegado en Laxe fai o seu traballo e envía unha carta, que se vai publicar na prensa [El Heraldo Gallego, 20.9.1925], na que dá conta do estado lamentable en que se encontra a escola do Pósito de Pescadores, que ben precisaría dun novo edificio.

O 13.2.1926 renóvase a directiva, na que Máximo seguía de presidente, pero agora Esteban é o tesoureiro e Francisco vogal titular. No mes de outubro anuncian o proxecto de construír en Negreira unha granxa escola e unha sala de primeiros auxilios, cuxas obras din que van comezar na vindeira primavera. Ese mesmo outono organizan dous festivais para recadar fondos para unha escola en Laxe e a beneficio de Manuel Ruso Alonso, destacado líder agrario negreirés que coa ditadura de Primo de Rivera pasou a ocupar o cargo de alcalde, o que non impediu que pasase un mes no cárcere tras graves insultos contra José Reino Caamaño, líder dos liberais barcaleses. Mais antes de que as proxectadas obras se iniciasen todo ía mudar.

En El Heraldo Gallego do 16.5.1927 anúnciase para ese mesmo día a convocatoria dunha asemblea extraordinaria na que figuran como puntos da orde do día a elaboración duns novos estatutos e o cambio do nome da entidade. Porén, nese mesmo número do Heraldo publican unha nota de dous membros negreireses da asociación, Jesús Quinteiro e Domingo Barros, na que anuncian que se fan cargo da entidade tras a disolución da anterior, para sorpresa ata dos propios editores do xornal. A citada asemblea celebrouse e nela aprobaron os socios a reforma dos estatutos e a nova denominación, que pasa a ser Sociedad Agraria, Instructiva y Mutua del Ayuntamiento de Lage y sus contornos (en adiante, SAIMA de Laxe). Esta pode ser considerada a fundación oficial da entidade laxense, aínda que sempre vai figurar como tal a do 15 de agosto de 1920. Na listaxe de socios que ofrecen, nun número de 50, figuran os tres irmáns Musi (Máximo nº 1, Esteban nº 2 e Francisco nº 7), coas respectivas esposas e a filla do maior deles. Rapidamente van conseguir novos asociados, pois no mes de outubro din ser xa 120.

Na asemblea “fundacional” aproveitaron tamén para informar que van establecer a súa secretaria na rúa Bernardo de Irigoyen 483 (sede da sociedade Hogar Gallego) e que elixiron a xunta directiva, que estará presidida polo pontevedrés Rosendo Rodríguez:

Presidente, Rosendo Rodríguez; vicepresidente, Máximo Musi; Secretario: Alejandro M. Nogueira; vicesecretario, Manuel Marina; secretario de actas, Ignacio García; tesoureiro, Esteban Musi; vicetesoureiro: Joaquín Fandiño; vogais titulares: Francisco Musi, Manuel Romero, Manuel Rial, Antonio Vilariño; vogais suplentes: José Gerpe, Jesús A. Quinteiro, Gonzalo Corral, Daniel Devesa; fiscais: José Besada, Alfredo Romero, Manuel Fernández e Fernando Ferreiro.

Carta de Antonio Sacedón en El
 Heraldo Gallego nº 625, 20.9.1925

    Na relación anterior figura como vogal suplente Joaquín Quinteiro, pero debe ser un erro, pois este negreirés vai ser un dos promotores de que a SAIMPJ de Negreira siga con vida; é dicir, de convocar unha asemblea para informar que a asemblea realizada para o cambio de nome fora antirregulamentaria e que non se podía facer un cambio de denominación da entidade se dez socios estaban en contra, como afirman que había. De tal xeito, os negreireses van continuar adiante co nome primitivo coma se as determinacións adoptadas por Musi e compañía non existisen e van elixir nova directiva, na que figura José Lodeiro como presidente, Antonio Casais como vicepresidente e o propio Quinteiro como secretario. A FSG vailles dar a razón aos barcaleses e a asociación de Negreira é a que continúa pertencendo á federación e non a de Laxe. Con todo, o Consello Federal da FSG xa lles anunciara en agosto a todas as entidades que debían suspender da condición de socio a Máximo Musi ou do contrario a suspensión vailles afectar a elas como integrantes da FSG. Aos de Laxe non lles importou e en novembro renovan a directiva escollida seis meses antes e nomean a Máximo Musi presidente.

Resulta curioso que en novembro dese 1927 realice a entidade laxense un festival e os cartos recadados se digan que van a partes iguais para as escolas que a sociedade Unión Barcalesa de La Habana tiña no seu partido xudicial e para a que está facendo o Pósito de Pescadores de Laxe. Xa en xullo dese ano recibiran unha carta do Ministerio da Mariña agradecendo o apoio económico para a escola que se estaba facendo na Casa do Pescador. O caso é que durante o ano 1928 o Pósito foi recibindo distintas sumas de diñeiro procedentes da Arxentina destinadas a ese edificio (1009 pesetas en marzo, 1791 en xuño etc.). No mes de maio aprobaron o presuposto de 2500 pesetas destinadas para a construción dun lavadoiro público en Laxe, e con tal fin enviaron a mentada cifra. Nesa mesma reunión acordaron pedir orzamento para colocar unha campá na igrexa de Soesto. O 6.12.1928 o xornal coruñés La Voz de Galicia publicaba unha carta do secretario do concello de Laxe, José Campos Núñez, na que agradecía as axudas enviadas desde Buenos Aires. Mentres, a SAIMA de Laxe seguía organizando festivais e festas campestres para recadar fondos. Neses actos facía un importante labor a Comisión de Damas, que tiña en Asunción Rial de Musi, veciña de Serantes e esposa de Máximo Musi, a súa lideresa, e que axiña ía ser nomeada presidenta honoraria da entidade.

Céltiga nº 64, 25.8.1927

    A asociación estaba no seu punto álxido nestes primeiros anos de vida, a pesar de ir mudando de lugar a súa secretaría. En novembro de 1927 estaba na rúa Piedras 534, sede do Orfeón Gallego, en abril trasládanse a Piedras 530, sede do Orfeón Español, para acabar en setembro dese 1928 na rúa San Martín 474, sede da recentemente creada Nueva Casa de Galicia, entidade da que vai formar parte dos seus altos cargos o propio Máximo Musi. En xullo de 1929, coincidindo coa asemblea anual para renovar a xunta directiva e que escolleu de novo a Máximo como presidente, a sociedade laxense anunciaba o proxecto de construción dun hospital en Laxe, que levaría o nome da República Arxentina. O proxecto quedou niso, en proxecto, e non se levou a cabo nunca tal idea. De feito, a puxanza deste final dos anos vinte vai sufrir un parón coa nova década. Os Musi seguiron á fronte neses primeiros anos, con homenaxes incluídas, mesmo cando en 1931 a familia de Máximo vai embarcar para Galicia para pasar unhas vacacións de varios meses. Nese tempo seguiron a celebrarse algunhas festas campestres e festivais, pero xa sen fins benéficos, no que talvez influíu tamén os novos tempos de cambio que estaba a vivir España coa chegada da Segunda República. A partir de 1934 os Musi vanse apartar da primeira fila da escena social, pero iso non supuxo a fin da entidade laxense nin que non seguisen figurando nos seus cadros directivos. Nos vindeiros anos vai tomar protagonismo Victorino Fraga Cabanas, outro dos socios fundadores, que vai ser presidente da entidade durante case un cuarto de século. En 1953 vai viaxar a Laxe para colocar unha placa en recordo dos emigrados desta vila na Arxentina no dique de abrigo que se estaba construíndo no porto. No acto, Victorino agradeceu o labor filantrópico de Máximo Musi e tamén o de Bernardino Lema, emigrado en Montevideo, e que sufragara os gastos para dotar de bancos a igrexa de Santa María da Atalaia.

El Heraldo Gallego nº 757, 29.4.1928

   Logo da guerra civil, coa reunificación das dúas correntes que se formaran no seo da FSG, a asociación de Laxe volveu asentar a súa secretaría na sede da entidade federada, na rúa Bartolomé Mitre 2008, aínda que non vai pertencer a ela. A SAIMA de Laxe vai percorrer durante moitos anos un camiño polo deserto societario, pero vai aguantar con actividades para os seus socios e festexando sempre o 15 de agosto en recordo da súa terra. Andrade Cobas (1999: 206) sinala que o ano que tiveron máis socios foi en 1945, cando alcanzaron os 180, e que eran 100 ao rematar o século XX. Pero nos albores do novo século a sociedade laxense decide botar o peche definitivo a 75 anos de historia e integrarse no seo da ABC de Corcubión.

Pero a SAIMA non foi a única asociación do concello de Laxe en Buenos Aires. O 29 de xuño de 1937, no local que a FSG lle cedeu na súa sede da rúa Bolívar 1163, quedaba constituída a entidade denominada Centro Renovación del Ayuntamiento de Lage. Dicía nacer co fin de propagar a cultura e a mutualidade entre os seus asociados e simpatizantes, sen descartar “la parte sana de las relaciones recreativas”. Contaba con 92 socios fundadores e a primeira xunta directiva desta nova entidade estivo formada polas seguintes persoas e cargos:

Presidente, José García; vicepresidente, Manuel Rial; secretario, Severino Iglesias; vicesecretario, Arturo Vázquez; secretario de actas, Alfredo Romero; vicesecretario de actas, Faustino Alonso; tesoureiro, Francisco Mourín; vicetesoureiro, Ezequiel Lema; vogais: Francisco Rial, Modesto Vázquez, Benigno Tajes, Raúl Ramos; vogais suplentes: Jesús Vigo, Enrique García, Manuel Iglesias, Francisco Tajes, José Mourín; revisadores de contas: Alfredo Portaro, Antonio Ramos.

A pesar do manifestado na súa fundación, o 15 de agosto xa celebran o primeiro acto festivo, unha matinée danzante no salón Lassalle. No verán van realizar tamén dúas festas campestres en Vicente López, o que nos dá unha idea de que van ser este tipo de actividades as que centren o labor da entidade. En moitos destes actos festivos a recadación estaba destinada aos orfos da Guerra Civil española, o que demostraba a súa implicación co goberno republicano. En outubro de 1938, logo de renovar a xunta directiva, que seguía presidida por José García, declaran que xa alcanzaron a cifra de 200 socios, aínda que din estar lonxe dos seus propósitos. Non temos moita máis noticia desta entidade que a realización de festas, aínda que a finais de 1941 pasaron a participar das que organizaba a ABC de Corcubión. Esta permitíalles a estas asociacións veciñas gozar dos seus actos festivos en igualdade de condicións que as que tiñan os seus socios, co obxectivo último de absorbelas. Con todo, mediado o ano 1942 non lles deixou aos de Laxe continuar acudindo a estas festas, sen que coñezamos os motivos desa decisión. O Centro Renovación non debeu ter a partir de aquí moitos máis anos de vida e os seus socios, ben se integraron na ABC, ben na outra entidade do concello de Laxe.

Bibliografía:

• Andrade Cobas, José Ramón (1999): Galleguidad en Argentina; Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, pp. 205-206.

• Díaz, Hernán M. (2007): Historia de la Federación de Sociedades Gallegas. Identidades políticas y prácticas militantes; Buenos Aires: Fundación Sotelo Blanco e Editorial Biblos.

• Helios (1953): “Cabeza y corazón”, en La Voz de Galicia, A Coruña, 26 de xuño, p. 2.

• Núñez Seixas, Xosé M. (1998): Emigrantes, caciques e indianos; Vigo: Xerais.

• Pérez, Anxo (1985): “La <<Sociedad do Patacón>> reunió en 1918 a doscientos marineros de Laxe”, en La Voz de Galicia, A Coruña, 13 de novembro, p. 26.

• Rei Lema, Xosé Mª (2015): “Máximo Musi, o emigrante de Soesto (Laxe) que fixo pasta na Arxentina”, en noherbalazurdoceo.blogspot.com.es, 10 de novembro.

• S/A (1953): “Se coloca una placa en el muelle de Lage. Donada por los gallegos de Buenos Aires”, en Hoja Oficial del Lunes, A Coruña, 10 de agosto, p. 2.

• Prensa da colectividade: Acción Gallega, Alborada, Céltiga, Correo de Galicia, El Despertar Gallego, El Heraldo Gallego, Galicia (FSG), Hogar Gallego, Nova Galicia, Revista de la Nueva Casa de Galicia.

Tres "novas" historias de Pepe de Xan Baña no 150 aniversario de José Baña Pose

Este ano de 2022 fanse os 150 anos do nacemento de José Baña Pose, ou para sermos máis exactos o 4 de xaneiro de 1872 foi a data na que este xalleiro veu ao mundo no lugar de Varilongo, da parroquia de Santa Sabiña, concello de Santa Comba. Fillo do soneirán Juan Baña Lois, do lugar de Teixidón, na parroquia de Mira, no concello de Zas; e da bergantiñá Juana Pose Negreira, do lugar do Anido, na parroquia da Agualada, no concello de Coristanco. Pepe é o maior de sete irmáns dunha familia labrega pero con posibles, pois seu pai foi durante moitos anos o maior contribuínte por rústica do concello. A pesar diso, en 1889, cando tiña 17 anos, Pepe colle o camiño da emigración e chega a Cuba, onde vai traballar de primeiras, como case todos os galegos, nunha "bodega", que viña sendo unha tenda de ultramarinos. En 1892 ingresa no Seminario de San Carlos y San Ambrosio, mais o seu destino non ía ser o clero. Con todo, o seu paso polo seminario valeulle para adquirir unha formación que non tiña cos tres anos de escola aos que asistira en Galicia. Apuntouse tamén ás clases nocturnas de instrución do Centro Galego de La Habana e foi forxando unha serie de relacións co máis destacado da cultura galega na illa caribeña. Iso valeulle para traballar como auxiliar de administrador no semanario La Tierra Gallega, que dirixía Curros Enríquez, mais a súa vida íao levar ao mundo da hostalería, inaugurando o restaurante Gran Cocina Europea. Máis adiante no tempo pasaría ao mundo académico facéndose profesor de instrución pública.

Publicidade do seu primeiro libro no Galicia

En 1899 publica os seus primeiros textos na revista Follas Novas; son dous contos que aparecen asinados co pseudónimo de Varilongueiro e un poema ("A Soneira") que asina coas iniciais J.B. En abril de 1901 volve por vez primeira a Galicia, e en 1904 empeza a escribir xa con regularidade na citada revista, agora xa co pseudónimo que o vai facer famoso: Pepe de Xan Baña. Con este nome chega a publicar tres obras: a primeira en 1911, cando decide volver a Santa Comba e con tal motivo prepara prepara un libriño para os seus veciños. Trátase da Carta de Pepe de Xan Baña, dedicada a Farruco do Vinculeiro. Este longo poema de 81 estrofas ha de introducilo no seu segundo libro mais con modificación no título: "Carta ós de Santa Comba de Negreira". Esta segunda obra aparece en 1921, e tamén a fai para traer nunha nova visita -a terceira e última- ao eido natal. Estamos falando de Vindicación, vida e milagros de Pepe de Xan Baña en trinta anos de Cuba. Á volta desta viaxe, en 1922, vai aparecer a terceira, Suspiros na terriña despois de trinta e dous anos da Habana. Á parte destas tres publicacións, seguiu colaborando na prensa da colectividade galega emigrada na illa con todo tipo de textos. En 2005 recompilaramos a súa obra nun libro titulado As historias de Pepe de Xan Baña. A obra de José Baña Pose, publicado pola editorial xalleira tresCtres. Agora, coincidindo co 150 aniversario do nacemento do autor, traemos tres textos que non figuraban nese libro pois fómolos atopando segundo foi aumentando o catálogo de publicacións da emigración rescatadas de diversos arquivos da illa.

Luis Otero Pimentel

O primeiro dos textos foi publicado na revista Galicia (nº 21, La Habana, 27.5.1911) baixo o título "As campanas". Está dedicado a Luis d'Outeiro, pseudónimo do escritor e militar Luis Otero Pimentel, que estivo destinado na illa caribeña ata 1899, onde trabou amizade con Baña. Alí publicara a súa obra máis famosa, a novela Campaña de Caprecórneca, antes de ser trasladado a Cádiz, desde onde seguiu enviando textos ás revistas cubanas. No seu texto, Baña fai referencia a un artigo de Otero que apareceu no Galicia (nº 20, 20.5.1911) titulado "Consternación en Galicia. Una partida carlista", no que fala das campás da igrexa de Duxame (aínda que Baña modifica o topónimo). Con posterioridade, Otero publica a resposta ao texto de Baña no Galicia (nº 31, 5.8.1911) co título "As campanas de Duxame. Resposta a Pepe de Xan Baña", e nel volve sobre as campás de San Miguel de Duxame, en Vila de Cruces, que foran unha doazón dun antepasado seu, Domingo de Otero, virrei das Indias Orientais, e que eran famosas na redonda polo seu agradable son. En 1906 Otero publicara en Cádiz un libriño de poemas co título As campanas de Duxame, nas que un neno emigrado ten saudades das badaladas da igrexa da súa parroquia, libro que segundo o autor fixera para enviar á súa parroquia e así que os nenos aprendesen a ler en galego (por certo, non atopamos en ningunha publicación o lugar e data de nacemento de Otero Pimentel que se axusten á realidade, que vén sendo a aldea de Outeiro, parroquia de Portodemouros, concello de Vila de Cruces, no día 3 de setembro de 1944 -ás veces figura como orixinario de Lalín ou nacido en 1834-). O texto de Baña fai referencia ao que sentiu cando escoitou as campás da súa parroquia a primeira vez que volveu a Galicia en 1901, un sentimento semellante ao que expresou Otero Pimentel coas da súa parroquia veciña de Duxame.

As historias de Pepe de Xan Baña
recolleu en 2005 a súa obra

Os outros dous textos foron publicados no xornal Heraldo de Galicia. O primeiro, titulado "Ven Santiago", apareceu no nº 37 (26.6.1921) e é un conto en galego que se desenvolve en La Habana e no que o protagonista é o apóstolo Santiago. O segundo titúlase "Melilla" e vén no nº 44 (16.10.1921); é un artigo en castelán sobre a Guerra do Rif, no que Baña fai referencia a un texto publicado o 25 de setembro no mesmo xornal por O. de Velle, no que este critica que autoridades españolas na illa se preocupen de recrutar mozos en Cuba para iren á guerra e non de repatriar galegos enfermos que non teñen medios económicos. Pola súa parte, Baña fai un alegato contra o goberno español que logo do Desastre de Annual segue alistando mozos para ir loitar por un territorio que a estes non lles importa nada, polo que moitos deles fan o imposible por emigrar a América. Sobre este tema tratará tamén nun poema publicado en Suspiros na terriña titulado "Fuxindo a Melilla en Guldrís". No Heraldo de Galicia vai publicar tamén uns "Recuerdos de un viaje a Galicia", dos que atopamos tres capítulos (do segundo ao cuarto), sen que teñamos o número no que figura o primeiro nin apareza a continuidade do cuarto nos números seguintes, polo que se cadra o propio director do Heraldo deixou de publicar estes recordos de Baña. No noso libro xa publicabamos unhas inconclusas "Impresiones de un viaje" que apareceran en Eco de Galicia sobre a mesma viaxe de 1921.

AS CAMPANAS

Ó señor Luis d'Outeiro

Luisiño, aquí estou, home. Pol-o correo eiche de escribir logo. Estou esperando que Cerdeira m'acabe d'imprimir un libriño pra mandarcho, e dentro dunha carta, pra non gastar dous sellos; pro hoxe lin unha historia feita por ti, en Galicia, e non me para o sebo n-o corpo, si eu non fago, ou millor dito, digo outra. Móveme facer esto aqueles renglons donde falas d'as campanas de Deixame [sic]. Lee, meu velliño, e verás:

O día primeiro d'Abril d'o ano mil novecentos un, ás tres d'a tarde, cheguei d'a Habana á casa de meus pais. Ti xa sabes ben o que pasa cando chega un fillo. Meus pais (cand'os volverei ver), cinco hirmans femias, un criado, dous xornaleiros, estaban derredor de min no sobrado grande. Eles mirando pra min, e como sacaba d'a ucha que levei moita roupa boa, e eu mirando pr'as uchas vellas que deixara, había doce anos, onde se garda aínda hoxe o trigo, millo e centeo; tallos, cadeiras, mesa de comer día d'a festa, alzadeiros, cuncas de talabeira, moi poucas sans, todo estaba como cando eu era neno, e todo me saudaba, oí ben, Luisiño, todo me falaba o corazón. Miñas hirmans limpando as bagullas d'alegría, miña madre, ou máis gallego, miña nai, póndome unha cunca de leite fervida con mel n-a mesa, e un molete de oito libras; meu pai, mirando uns libros que levaba. Como había brétema e erballaba, o día cerraba máis cedo; e oyo: tan... tan... tan... Luisiño, non m'o creerás, home; penso que si: dei un salto e dixen: ¿e iso que é? Puxéronse todos mirando pra min, espantados. Volve a campana, máis lixeiro que antes: tan... tan... tan... e ó tempo qu'eles decían todos á ves: ¡Que foi, Pepiño? Excramaba eu: ¡Ay! A campana, e esbagullei; e esbagullo agora tamén. ¡Cando a volverei a oír!

Adiós, Luisiño; xa che escribirei; teño moito que contarche. Perdona que che trate de ti, pois podes ser meu pai. Es vello, home: ¡sesenta e seis anos! Teño medo de non verte. Eu nacín o mesmo ano que te tomaron por calrista. Xa teño corenta, pro parece que teño trinta no máis.

VEN SANTIAGO

Cando cheguei a esta ciudá pra escribir a miña vida e Milagros, fun a ver un paisano canónigo d'a nosa catedral d'a Habana: encontrei unha velliña na porta d'a casa, e díxome que non estaba, nin seu pai nin seu hirmán; qu'iban a cumprir unha promesa. Iba a dar volta, pr'o a velliña detúvome, pediume por todos os santos que lle fixera un favor: pois, siñor, hay dous días que o meu home fui cos cartos pra comprar que comer na praza e aínda non veu. Dous días hay que estou aquí n'esta porta ollando e non o vexo chegar. ¡Que medo teño que lle pasase algo! Vosté, pola alma de súa nai... Aínda non morreu, siñora. ¡Ay!, perdone, como vosté xa ten cara de vello... Siga vosté. Podrame ir ó "Pavo Real" e preguntar por Alixandro... digo non pregunte, berre por el, porque sinón vanll'o a negar; e cand'o vexa dígalle que veña antres que me morra de pena. Pian... pian... chego a Compostela 70 e dígolle a un velliño que lle diga a Alixandro que o buscan. ¿Quen é ese Alixandro? Un home alto e vello que está aquí! Aquí non hay ningún Alixandro! ¿Este non é o Pavo Real? Si, señor, pro non hay ningún Alixandro. Entabrei conversación pra contestarlle á vella, por si me tomaba o pelo, dixénome que non fora burro, que lle dixera á vella que Alixandro fora pró campo... que dita vella comíalle todo o que ganaba. Adimireime, porque c'unha rapaza esprote a un vello é de direito, pro unha vella de 60 pr'arriba, non'o creía. Pois élle verdá; nin casados son.

¿Non son casados e viven na casa d'un canónigo? Non, siñor.

Estuven pensando si volver a xunta a vella ou non volver, pro como a vella me dixera que o pai d'o canónigo a quería moito, e eu tiña que volver aquela casa, por non oír a vella o día que fora, volvín, e seguía a vella na porta...

Aínda non chegara, cando oín que me dixo: é vosté millor que o pan branco. Pois, siñora, o seu home foi pró campo. Jo, jo. Non fui a ningún lado; el está alí. Bueno pois... hastra mañán...

Marchei e volvín ó outro día. Senteime co pai d'o canónigo, que é muy velliño, e púxenme a parolar. Saleu a vella prá calle e berroulle o vello con quen eu estaba falando: Oya, señora, si vosté non se muda vou a trager a Sanidá pra que os voten prá calle. ¿Por que, hay algo podre no cuarto? Si, señora, dixo o vello: vostedes os dous.

Quedei adimirado, pois ela dixérame que o pai d'o canónigo a quería moito, e pregunteille que cras de xente era aquela. Non me fales, Pepe, eses son o demo. Como a casa custa tanto, alquilei un cuarto a un matrimonio xoven; como eran os dous novos, tiña medo que non se levasen d'o xenio, mandeinos mudar pra meter estes dous vellos podres. Oito meses me deben, sempre están com'os cans, e vivindo como demo, qu'eu non sabía...

Acabouse o conto e díxome: Pois, home, chegaches a tempo. Ti que non tes que facer, mira ver si me buscas o Apóstolo Santiago. Creín que era pra remachar o conto d'a vella... Pro saliu ó meu encontro e continuou: Non te poñas con cara de ferruxe, Pepe, Santiago Apóstolo está en Habana. Pacho Pego mandouno vir e veu, presentou os seus papés pra que o foxen sacar de Triscornia, pro coa enchente d'os muelles, non pudo saír o faco, que viña dentro d'unha caixa de madeira. Hay oito meses que se anda tras d'el e non s'encontra. Pra min, que montou a cabalo e foise por eses campos de Cuba. Fai com'os seus paisanos, en ves de protexer as gallegas protexa as cubanas.

Como el axéitase ben no seu faco branco, e as guajiras vólvense tolas por un home así, mira a ver, ti que andas polo campo, si o encontras, que veña a darnos a man aunque despois se volva a ir.

Qu'inda me leven os demos si eu non debo ter cara de zarralleiro. Onde queira que chego me mandan traballar. Míranme de riba a baixo, danme encomendas. Esto pásame moitas veces, tanto, que agora, encanto miro un que me mira, xa lle conozo que me vai mandar algo, e poño a lingua pra que diga que non.

En canto a Santiago, é verdá que o vino nos muelles, e aínda hay quen di que o ten os cataláns agochado, pro eu non o vou a averiguar. Onde o quero ver vereino. Na praza d'o consistorio, en Compostela.

MELILLA

Si hubiera un poco más de apego a leer la prensa regional a estas horas serían bien comentados los "Bocadillos Quincenales" del número pasado. Sí, señor; cuando se nos decía que no había medios en absoluto para hasta por su justo precio, conducir a tantos emigrantes a la Patria oficialmente, el amanecer del otro día de haberlo dicho, sobran dineros para reclutar y barcos para conducir, no a la madre patria... ¡A Melilla! Teniatis risus.

Y escribir hoy contra Melilla es ser mal español. Después de haber perdido la América con las Filipinas y sus cayos e islas Ladrones, nuestro porvenir y nuestro honor están escondidos en el África. Se dice en serio y se entonan cantos épicos a la nueva tierra de Promisión.

Véase cómo lo ven los que le toca ir a conquistarla:

Era el veinticuatro de Julio, día de los tradicionales fuegos de nuestro Patrón de Las Españas. Hallábamonos en el paseo de la Herradura de nuestra Jerusalén de Occidente, esperando la noche para contemplar por primera vez los encantos que bullían en nuestra mente desde que empezamos a tener uso de razón, contados por nuestros padres que lo han visto dos veces en 76 y 79 años que cuentan respectivamente de edad. De súbito se levanta un murmullo y se apodera un espanto de la enorme concurrencia: "¡Melilla! ¡Melilla! Todas las fuerzas decapitadas. El Estado Mayor entero se suicidó".

Nosotros, acostumbrados a recibir impresiones con el choteito criollo, contestábamos a los familiares que nos lo contaban: que esas eran bolas; pero no había forma de hacerles sonreir. Los periódicos locales son de escasa importancia y por ellos dije para mis adentros: Unas perras máis que otro día de venta. Pero alrededor del cuartel se agrupa la gente. Los muchachos hacen coro a los soldados en la calle; en el hotel Suizo, sitio de la alta oficialidad se ven personas distinguidas, entrando y saliendo con reserva. Los rostros se contraen; los pañuelos de las mujeres se llevan a los ojos y de fiesta, que estábamos, se convirtió aquello en una especie de acto fúnebre. Ya quisiéramos para ellos un entierro de "San Antonio" Chiquito para su consuelo. Los fuegos se incendiaron como de costumbre: El consistorio con su Montero Ríos en medio, lleno de gente. Se termina a las doce. "¡Ay, Dios mío! ¡Melilla! ¡Melilla!". Así se retira la muchedumbre. Partimos para ir a nuestra posada en Vista Alegre: pasamos por el cuartel. Los soldados adentro: ¡Viva España!

En la carretera hay grupos de personas: Oíamos: para América: para Cuba, para el Brasil: todo, menos Melilla. Llegamos a la aldea: "aunque no nos quede nada, llévenos nuestro hijo con usted para Cuba. Todo se consigue aquí. El caso es no ir a Melilla. Aquello es de los Moros: aquello no es nuestro. Queremos no verle más, pero que viva". Y en un santiamén, mil pesetas "per capita" para Cuba; setecientos cincuenta para América se pusieron más patriotas lejos de los moros, y "más cerca de la Patria", que hijos tiene nuestra España luchando con verdadero convencimiento de que pelear en Melilla, es pelear por ni para España.