A orixe da centenaria sociedade "Finisterre en América"

Foto de Fisterra na portada do Finisterre nº 27, 1929 [cortesía Luis Lamela]

 O 19 de setembro de 1926 fundouse na cidade de Avellaneda, dentro da provincia de Buenos Aires, a sociedade Finisterre en América. Para a súa creación foi, sen dúbida, fundamental un conflito interno entre directivos doutra entidade, a Sociedad Agraria y Cultural Hijos del Partido de Corcubión (despois rebautizada como Asociación Benéfica Cultural del Partido de Corcubión -a ABC de Corcubión-), que rematou coa expulsión de cinco socios pertencentes ao concello fisterrán. O 11 de marzo de 1926 foron expulsados da referida sociedade "corcubionesa" Joaquín de Haz Ugarte, Vicente Graíño, Perfecto Santos, Ricardo Santamaría e Casto Mª Insua. Pero vaiamos ao acontecer dos feitos.

O 22 de agosto de 1922 fora creada en Buenos Aires a asociación do partido xudicial corcubionés, da que xa falamos polo miúdo neste blog, e entre os seus membros fundadores estaba o fisterrán de Mallas Casto María Insua, que en marzo de 1923 vai ser elixido o primeiro presidente oficial da entidade. A duración do mandato era anual, polo que ao ano seguinte pasou á Comisión Revisadora de Contas e os dous vindeiros foi vogal en representación do concello fisterrán. Na directiva fundacional tamén estaba o fisterrán Vicente Graíño como contable, cargo no que repetiría ao ano seguinte para pasar despois á Comisión Revisadora de Contas; mentres que o posto de contable vai ser ocupado por un veciño seu, Joaquín de Haz Ugarte. Vemos, pois, como os tres formaban parte da elite da sociedade "corcubionesa" nestes anos iniciais. En 1925 a entidade dá un paso adiante e decide publicar unha revista, que vai levar por título Alborada Para dirixila, a directiva escolle a Casto Mª Insua, xa con experiencia xornalística noutras publicacións da colectividade emigrada na Arxentina.

Casto María Insua Insua

    Así as cousas, a finais de febreiro de 1926 sae un novo número do mentado voceiro e nel Casto asina un artigo titulado "Cositas", no que fai unha crítica dalgúns compoñentes da directiva da entidade, que, segundo el, non cumprían os estatutos da asociación, ben por descoñecemento, ben á mantenta. Na seguinte sesión da xunta directiva, o 8 de marzo, é destituído do seu posto de director de Alborada, e tres días despois o Tribunal de Apelacións vaino suspender, xunto cos outros catro fisterráns xa sinalados, da súa condición de socios da entidade. O presidente Antonio Díaz Novo vaise facer cargo da revista e vai publicar un editorial titulado "Cosas... y cositas" no que carga duramente contra o antigo director e expresidente da asociación. Casto e mais Joaquín de Haz van recorrer ás páxinas do Correo de Galicia para expresaren a súa postura, que viña sendo a súa negativa a que a asociación intentase construír no partido xudicial unha granxa escola, que acabaría segundo eles en mans dalgún cacique, e tamén consideraban que a entidade non fora creada para vanagloriar distintos amigos dos directivos e concederlles medallas de ouro, como era o caso nestes momentos do avogado corcubionés José Miñones Bernárdez.

A polémica prolongaríase na prensa durante varias semanas, con cartas intercambiadas tanto no semanario citado como en Alborada por parte do propio Casto e de directivos "corcubioneses". E o conto foi medrando tanto, que no mes de agosto ve a luz unha nova publicación: Finisterre, que levaba por subtítulo "Órgano defensor de los intereses de los naturales del Ayuntamiento de Finisterre en la República Argentina". Estaba dirixida por Casto María Insua e como administrador figuraba Joaquín de Haz Ugarte e como redactor Jesús M. Traba. Aproveitáronse dela para responder aos ataques lanzados dende Alborada e tamén para enviar os seus canonazos, pero tamén lles serviu para unir ao seu redor os seus veciños coa vista posta na creación dunha nova entidade. Así se manifesta no segundo número, publicado o 15 de setembro:

O nº 2 da revista Finisterre, cando aínda
non se fundara a sociedade fisterrá

    Con solo el primer número de FINISTERRE los naturales de este Ayuntamiento que formaron la rama más frondosa de la sociedad de Corcubión deciden separarse de esta institución que están gobernando hombres de una ineptitud manifiesta. [...]

Sabemos que se ha formado una comisión de entusiastas que quieren a todo trance y sin más trámite la constitución de una sociedad de naturales de aquel Ayuntamiento de Finisterre. [...]

Hay más: los fines que persiguen en principio al formar la nueva sociedad, según se nos informa, son: protección mutua del asociado, mejoramiento cultural en todo lo que abarca la instrucción primaria, sala de lectura, sin descuidar lo que atañe al orden agrario y la industria pesquera, caminos, sanidad, etc., dentro de las posibilidades que pueda conseguir la sociedad.

Como podemos apreciar, os instigadores marcaban certa distancia, coma se fosen outros os creadores da entidade, pero, a fin de contas, o seu plan dera froitos. O 19 de setembro nacía en Avellaneda a sociedade Finisterre en América, nun local da rúa Ameghino. Posiblemente sexa o único caso de entre as nosas asociacións de emigrantes no que existiu antes o seu órgano de difusión que a propia entidade, pero o caso é que a revista Finisterre acabou convertida oficialmente no voceiro da nova sociedade. Na asemblea constituínte, na que contaban con 157 socios fundadores, elixiuse a súa primeira xunta directiva, que estivo formada polos seguintes membros:

Presidente, Jesús M. Traba; Vicepresidente, Ricardo Santamaría; Secretario, Casto M. Insua; Vicesecretario, Valentín Castreje; Tesoureiro, Perfecto Santos; Vicetesoureiro, Ramón López Castro; Contador, Joaquín de Haz Ugarte; Vicecontador, Antonio González; Vogais: José Traba Calvo, Joaquín González, Ramón Pequeño Baldomar, Gervasio Liñeiro, Manuel Insua García, Ángel Lires, Manuel Lires, Manuel Olveira Senlle, José Santamaría, Manuel Santamaría, José Traba e Francisco Nemiña; Revisores de Contas: Francisco García Cordo, Manuel Lemus Domínguez, Francisco Insua e Matías Lemus.

Na sesión da directiva do 16 de outubro deciden engadirlle á denominación oficial da entidade, Finisterre en América, “Sociedad Agraria y Cultural formada por los naturales de las cuatro parroquias que componen este Ayuntamiento”. Un ano despois elixen outra nova directiva, que quedou configurada do seguinte xeito:

Portada do Finisterre, xa como órgano de
Finisterre en América [cortesía Luís Lamela]

    Presidente, Vicente Graíño; Vicepresidente, Francisco T. Riestra; Secretario, Enrique Espiñeira; Vicesecretario, José Santamaría; Tesoureiro, Perfecto Santos; Vicetesoureiro, Francisco Insua; Contador, Joaquín de Haz Ugarte; Vicecontador, Antonio González Espiñeira; Vogais: Juan Insua Santos, Ramón Outes, Gervasio Liñeiro e Ramón Góñez Traba; vogais suplentes: José Louzán, Adelino Quintas, Manuel Leopoldo Castro e Juan Santos Casais; Tribunal de Apelacións: Casto María Insua, Jesús M. Traba, Ricardo Santamaría e Ángel Lires; suplentes: Joaquín González Espiñeira e José Blanco.

E en marzo de 1929 volvía remodelarse boa parte da xunta directiva, de acordo aos seus estatutos, e quedaba conformada cos seguintes membros:

Presidente, Vicente Graíño; Vicepresidente, Valentín Castreje; Secretario, Juan Santos Casais; Vicesecretario, Manuel Castreje; Tesoureiro, Manuel Martínez; Vicetesoureiro, Francisco Insua; Contador, José de Haz Ugarte; Vicecontador, Matías Lemus; Vogais: Ángel Lires, Manuel Fernández e Francisco Nemiña; vogais suplentes: Ángel Fernández, Enrique Míguez, José Lires Canosa e Joaquín González; Tribunal de Apelacións: Manuel Rivas, Custodio Estévez, Baldomero Martínez e José Olveira Traba; suplentes: Gervasio Liñeiro e Antonio M. Martínez.

Con estas tres directivas temos xa unha composición de quen foron os iniciadores desta entidade na Arxentina, que en menos de dous anos dicían contar con preto de 800 socios. Agora imos centrarnos na súa actividade, que, como vimos anteriormente, tiñan uns fins de mutualidade e cultura, no que axudaban a repatriar socios enfermos e contaban cunha biblioteca de máis de 500 exemplares, pero tamén pretendían atender os problemas agrarios e marítimos do seu concello de nación. Un dos temas candentes na Fisterra desta época era a construción dun porto de refuxio, e Finisterre en América tomou claro partido para que se levase a cabo. Así, o 10 de novembro de 1927 envíanlle unha extensa carta ao presidente do Estado, o xeneral Primo de Rivera, tras anunciar este un plan de obras en moitos portos do país, na que solicitan que sexa incluído o de Fisterra entre eses portos. No mes de agosto de 1928 reiteraron a petición aproveitando a celebración dun Consello de Ministros na cidade da Coruña e enviáronlle o seguinte telegrama:

Excelentísimo señor general Miguel Primo de Rivera – Coruña – Ochocientos marineros naturales de Finisterre, reunidos bajo el patrocinio de la Sociedad “Finisterre en América”, coincidiendo con visita V.E. Galicia, reiteran solicitud encareciéndolo construcción puerto refugio Finisterre, ansiando mayoría retornar y contribuir con honrado trabajo a su engrandecimiento. Esperando escuchéis nuestra máxima aspiración, saluda a V.E. - Graíño, presidente.

Fisterráns no Campo do Castelo, foto publicada na portada
do Finisterre nº 21, 1928 [Cortesía Luis Lamela]

    Non dubidaron tampouco en organizar festivais para recadar cartos para a banda de música ou para socorrer en caso de desgrazas, como a ocorrida en febreiro de 1929 na que morreron oito mariñeiros tras un temporal nas costas fisterrás. El Ideal Gallego sinalaba en outubro que se recibira unha segunda remesa, similar á primeira, de 1700 pesetas, das que se fixeran cargo o alcalde Ramón R. Vigo, o cura de Duio Matías M. Escariz e o médico municipal Desiderio Emérito Paz, para que as repartisen entre as familias dos finados. Para os seus festivais, a entidade fisterrá mesmo creara un conxunto artístico afeccionado que levaba por nome “¿Qué Dirán?”; estaba dirixido polo socio Ángel Lires e contaba cuns 15 membros.

Pero as cousas na entidade non tardaron en revirarse e estivo a piques de desaparecer con menos de tres anos de vida por desavinzas internas. No verán de 1929 a directiva presidida por Vicente Graíño dimite e deixa a asociación en mans dunha Comisión Reorganizadora, formada por persoas alleas á directiva saínte e aos socios que estaban enfrontados a ela. O 15 de agosto lanza a creada Comisión un comunicado, asinado por Feliciano de Haz Ugarte, Ramón Lobelos, Felipe Santos e José Santos, no que sinalan que as súas funcións son poñer en marcha as actividades da entidade, ordenar o cobro das cotas, publicar a revista social e, finalmente, convocar unha asemblea para a elección de novas autoridades. Para iso din necesitar un clima de concordia e cooperación de todos os socios, aos que están dispostos a escoitar nas súas reivindicacións para poder solucionar a crise e poder avanzar nun proxecto en común. Parece que despois do temporal chegou a calma e as augas volveron ao seu rego. Isto debeu ser un punto de inflexión, porque a entidade refíxose e non só seguiu avante, senón que chegou ata os nosos días e acaba de converterse en centenaria.

Bibliografía:

• ANDRADE COBAS, José Ramón (1999): Galleguidad en la Argentina; Santiago de Compostela: Xunta de Galicia.

• FRAGA, Modesto (2025): As almas da fisterranía; A Coruña: Medulia Editorial.

• REI LEMA, Xosé María (2016): "Casto M. Insua, galeguista fisterrán na emigración bonaerense", en noherbalazurdoceo.blogspot.com.es, 7 de xaneiro.

• S/A (1929): “Finisterre”, El Ideal Gallego, A Coruña, 4 de outubro, p. 5.

• Prensa da colectividade galega na Arxentina: Alborada, Correo de Galicia, Finisterre.

A sociedade "Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro" de Buenos Aires e a súa escola

O MERITORIO LABOR DUNHA MODESTA ENTIDADE QUE LOGROU CONSTRUÍR UNHA ESCOLA NA SÚA PARROQUIA

El Ideal Gallego, 20.7.1930

Hoxe imos falar dun caso único entre as sociedades que os emigrantes da Costa da Morte formaron na Arxentina, como o é a que crearon os veciños da parroquia fisterrá de Sardiñeiro. A singularidade desa asociación está en que foi a única que ten carácter parroquial, e non municipal ou comarcal. O exemplo máis próximo podiánolo dar a entidade formada por catro parroquias soneirás (Carnés, Cereixo, A Ponte o Porto e Xaviña), pero que resultou de vida efémera, non coma a de Sardiñeiro. E se xa resulta difícil manter unha sociedade tan pequena, as cousas complícanse cando tamén se crean unha asociación municipal (Finisterre en América) e outra supracomarcal (ABC de Corcubión) que abranguen o seu territorio. E por se isto fose pouco, que conseguise levantar unha escola no seu lugar de orixe, feito que só puido facer a ABC de Corcubión en toda a Costa, incrementa aínda máis a importancia desta entidade. Pero vaiamos á orixe e despois iremos desgranando os seus méritos.

O 24 de xuño de 1922, coincidindo co día do seu patrón, creouse en Buenos Aires a sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro. A primeira xunta directiva da entidade estivo formada polos seguintes membros:

Presidente, José Casais; Secretario, Manuel Casais; Tesoureiro, Manuel Domínguez; Vicetesoureiro: José González; Vogais: Antonio Marcote, José Lamas, Manuel Lires, Manuel Domínguez, Ramón González, Bautista Redonda, Manuel Marcote; Revisores de Contas: Celestino Lestón, Manuel Canosa e Francisco Martínez.

A fundación desta entidade tiña un fin fundamental, exposto desde o primeiro momento: "la magna obra que hemos proyectado cual es la de dotar a la parroquia de una escuela, cuyo proyecto no tardará en ser una realidad" (Correo de Galicia, 11.2.1923). Tamén sinalan a axuda á repatriación de socios enfermos como outro dos seus obxectivos. A secretaría de entidade estaba na Avenida Montes de Oca 2228, do barrio de Barracas (daquela denomnado Barracas al Norte). As primeiras actividades que realizan son os típicos bailes familiares, as festas campestres no barrio de Quilmes e os festivais artísticos nos salóns bonaerenses dedicados a este tipo de eventos. Isto mesmo motivou que en 1925 o socio número 2 da entidade mandase unha carta á prensa para recordarlles aos directivos a idea inicial da construción da escola, que parecía esquecida. Pero as directivas seguiron facendo actos festivos, algunhas veces a canda a entidade Hijos de Quintela de Leirado, con que compartían secretaría.

Vai ser a finais de 1928 cando se volva falar da escola dentro da asociación e vai ser coa publicación na prensa dunha carta asinada por Manuel Domínguez Buiturón, que contén tamén un “recado” para a ABC de Corcubión (Correo de Galicia, 9.12.1928):

El llamado que quiero hacer es a los naturales de San Juan de Sardiñeiro, y muy especialmente a los de los lugares de Padrís, Castreje, Sisto, Suarriba, Buján, Rial y Castromiñán. (...) Señores: ha cosa de dos años entre las nuevas creaciones escolares, figura la de Suarriba, la que no existe por falta de casa, aun cuando los vecinos ceden, gratuítamente el solar para la edificación, y a la vez cooperan con su aporte y acarreo de material, pero todo este esfuerzo resulta nulo, si nosotros, los aquí esparcidos no salimos en su ayuda. Mirad la distancia que nos separa de Sardiñeiro de Abajo, los rudos y pésimos caminos que hasta ese punto tenemos, y nos convenceremos del cotidiano martirio de nuestros niños y del poco provecho que pueden obtener. No os esperancéis por más tiempo en sociedades que nada hacen en bien de nuestra región ni en provecho de cosa alguna, no siendo regalar chapitas, pergaminos, decoraciones y dineros a quienes nada merecen, buscando en ello la popularidad de determinados señores.

Antiga escola de Sardiñeiro, c1925 [cortesía Modesto Fraga]

O obxectivo final da carta era convocar unha reunión para o día 15 dese mes na que nomear unha comisión para recadar cartos. Esa convocatoria foi un auténtico fracaso, pois tan só asistiron tres persoas, pero non decae no empeño e volve convocar outra reunión para o mes de xaneiro, co fin de axudar a levantar a citada escola en Suarriba. A historia desta escola xa arrincara en 1924, cando desde o concello de Fisterra elevan un expediente ao Ministerio de Instrución Pública para construír unha nova escola na parroquia de Sardiñeiro, para así ter unha destinada aos veciños de Sardiñeiro de Arriba e Abaixo e outra para os demais lugares da parroquia. O 26 de xaneiro de 1926 no xornal El Compostelano dise que se enviou un expediente para crear unha escola no lugar de Suarriba, pero os expedientes deberon quedar en auga de castañas porque non se fixo nada. En 1929, o correspondente de Alborada, o voceiro da ABC de Corcubión, relataba con respecto ao que sucedía na parroquia de Sardiñeiro:

Su distrito escolar, según el censo de 1920, es de mil setenta y cinco habitantes, y solo cuenta con una escuela mixta, cuya matrícula oscila entre los ciento diez a ciento veinte niños, que tienen que distribuirse entre dos clases, una por la mañana y otra por la tarde, debido a lo reducido del local de la escuela, con un trabajo abrumador para la maestra, doña Carmen Díaz Novo, dándose el caso de que, a pesar de necesitarse para los lugares de Sardiñeiro de Abajo y de Arriba, que tienen 577 habitantes, dos escuelas unitarias y para los lejanos de Buján, Castreje, Castromiñán, Padrís, Rial, Sixto y Suarriba, que cuentan con 498 habitantes, otra mixta, según está pedida hace tiempo, no se ha podido lograr por ahora que se atendiera a las justas lamentaciones de sus vecinos, por lo que nos permitimos llamar la atención del señor gobernador civil, que tanto celo está demostrando en la construcción de escuelas en esta provincia.

Todo isto acabou por levar a unha dura competencia entre as dúas entidades, ABC de Corcubión e Hijos de San Juan de Sardiñeiro, por levantar unha escola nesta parroquia. Así, os “corcubioneses” aproban en asemblea o 2 de febreiro de 1929 construír unha escola en cada un dos oito concellos que compoñen o partido xudicial. Cos fondos que posúen acordan comezar coas tres primeiras, para o cal fan un sorteo dos concellos, que depara o resultado de Muxía, Vimianzo e Fisterra para esta fase inicial. Houbo quen viu neste sorteo unha man interesada que fixo que saísen os concellos de Muxía e Fisterra, que teñen entidades rivais na construción da escola. Sexa como for, os directivos da ABC deron “orden a su representante en Corcubión [o mestre Juan Díaz Fernández] para que se construya un edificio en el lugar de Suarriba (el puesto más céntrico del distrito escolar) con todas las condiciones higiénicas y pedagógicas necesarias para instalar en él una Escuela amplia y la vivienda del maestro” (Alborada, 6.1929). Ante esta noticia, o alcalde fisterrán Ramón Rodríguez Vigo envíalles unha carta na que afirma que a Comisión Municipal acordou elevar ao presidente da entidade o máis entusiasta testemuño de gratitude. O 23 de xullo apróbase de forma provisional a construción e o 28 de outubro o Ministerio de Instrución Pública deu o mandato definitivo. O concello implicárase nesa escola de Suarriba e mentres se construía habilitou un local nunha casa nova facilitada gratuitamente polo veciño Ramón Domínguez Canosa, que en setembro de 1930 xa tiña designado como mestre o fisterrán Manuel Martínez Traba.

En vista da actuación da ABC, os directivos de Hijos de San Juan de Sardiñeiro deciden coller o porco polo rabo e pasar á acción na construción da súa escola. Así, o 24 de xuño de 1930 colócase a primeira pedra do edificio, acto do que podemos ler esta crónica en La Voz de Galicia (3.7.1930), coa presenza de José Casais Canosa, auténtico alma máter da entidade:

Conmemorando el octavo aniversario de la fundación de la “Sociedad de los Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro” en la República Argentina, se colocó la primera piedra de un grupo escolar que los emigrados de este pintoresco rinconcito gallego quieren construir para que sus hijos puedan prepararse para la lucha de la vida con mejores armas que las que ellos tuvieron al abandonar el suelo patrio.

A las cinco de la tarde se organizó la comitiva integrada por los niños del lugar formados en dos filas, llevando las niñas banderas argentinas y los niños la bandera nacional; alcalde, Sr. Ballón García, juez municipal en funciones señor Sisto Durán, secretario judicial señor Rivera, vicepresidente de la S. de H. de la P. de Sardiñeiro D. José Casais Canosa, comisión delegada de dicha Sociedad en Sardiñeiro formada por D. José Lado, D. Bautista Suárez, D. Vicente Marcote, D. Ramón Domínguez, D. Manuel Suárez, D. Manuel Marcote, D. Ramón Suárez, D. Nemesio Canosa, D. Bautista Marcote, D. José Marcote, D. Bautista Lestón y D. Andrés Cerdeiras; maestra de Duyo Srta. Julia Costa y los maestros de Finisterre D. Antonio de la Barrera y don Pedro Raña Couselo, D. Arturo Ramón Carrera e D. F. Equirias, médicos municipales de Corcubión y Finisterre, respectivamente y numeroso público de la parroquia de Sardiñeiro y de las villas de Finisterre y Corcubión.

Dió comienzo el acto, bendiciendo el coadjutor de Finisterre, Sr. Sendón, por delegación del Sr. Cura párroco, la primera piedra, ayudándole en esta ceremonia los señores capellanes de Duyo y Brens. Seguidamente, la Sta. Elvira Casais leyó unas muy bien escritas cuartillas, enalteciendo el generoso rasgo de la Srta. Josefa Ballesteros, que hizo donación del solar que ocupará la parte del edificio que se va a construir. Exhortó a todos para que contribuyesen a esta obra de redención, dió las gracias a cuantos habían contribuido con su presencia al acto y terminó enviando desde aquel lugar en el que cifrarán sus amores los vecinos de Sardiñeiro, un saludo a nuestros hermanos de América. Fué muy merecidamente aplaudida.

A continuación también leyó un hermoso discurso el Sr. Casais, quien en frases de exaltado patriotismo, prometió que la sociedad por él fundada, perfectamente compenetrada de la obra a realizar, no desmejorará el camino emprendido y ahora con más empeño que nunca redoblará sus esfuerzos para salir airoso de la empresa comenzada.

Pola crónica que do acto fixo El Ideal Gallego sabemos ademais que Ramón Marcote, bibliotecario do Centro Galego da Habana e nativo desta parroquia, doou a cantidade de 500 pesetas para a escola. A raíz desta cerimonia, o alcalde fisterrán José Bellón emite un bando no que lembra que a escolarización é obrigatoria dos 6 aos 14 anos, e que os nenos non se poden dedicar a outra actividade que non sexa a educativa, por iso exhorta aos pais a que “mandeis vuestros hijos a la Escuela con la mayor asiduidad, que con el reconocido y probado celo de los señores maestros de este Ayuntamiento, podrán lograrse así provechosos resultados” (El Ideal Gallego, 4.7.1930). O 16 de novembro de 1931 o Ministerio de Instrución Pública emitía unha Real Orde (cfr. Gaceta de Madrid, 24.11.1931) pola que aprobaba definitivamente a creación desta escola no lugar de Sardiñeiro de Abaixo, de primeiras destinada ás nenas, pero axiña se produce unha rectificación e dedican esta aos nenos e a mixta xa existente na parroquia pasa a ser das nenas.

En 1932 xa se inaugura en Suarriba a nova escola que construíra a ABC de Corcubión, que vai levar o nome do propio Juan Díaz Fernández. Mentres, os de Sardiñeiro van máis lentos, pero seguros. A sociedade bonaerense creou a tal efecto unha delegación na parroquia, que estaba liderada por Andrés Cerdeiras e Bautista Suárez, como presidente e secretario, respectivamente. En xullo de 1934 reciben comunicación de Buenos Aires na que agradecen a colaboración de todos os que contribúen a que a obra vaia adiante, comezando pola corcubionesa Josefa Ballesteros, doadora do terreo no que se vai facer o edificio, xunto co xardín, campo de deportes etc., e seguindo polos veciños que achegan pequenas doazóns e sobre todo o seu traballo gratuíto. Debido ás xestións realizadas polo mestre Francisco de la Barrera, a directiva da entidade porteña acepta, unha vez rematadas as obras, ceder o edificio para que albergue unha escola nacional máis do concello. Así mesmo, teñen en mente, como complemento da escola (El Ideal Gallego, 17.7.1934)

la creación de una biblioteca y pequeño museo hispano americano, donde se recopilarán datos de interés para nuestros emigrantes, muestras de productos, etc., de los países de América frecuentados por nuestros conterráneos, para que éstos puedan adquirir una noción más exacta de las tierras a donde van en busca de trabajo.

Inicio da crónica de El
Ideal Gallego, 20.9.1936 

Non agochaban, pois, as súas intencións de “iniciar un ensayo, por lo menos, de ‘escuelas para emigrantes’, tan útiles en nuestra tierra. Además cuando pueda llevarse a cabo la instalación de la escuela nacional en dicho nuevo edificio, la referida asociación ‘Pro Escuelas’, contribuirá por su cuenta a dotarla de material científico completo, cinematográfico, etc.” (El Ideal Gallego, 28.8.1934). Grandes avances prometían os de Sardiñeiro para a súa escola, que se verían coutados co levantamento militar de xullo de 1936.

Aínda así, e a pesar de aparecer nunha listaxe de entidades que apoiaran na Arxentina o Estatuto galego (El Ideal Gallego, 18.6.1936), a sociedade dos fillos de Sardiñeiro podía inaugurar por fin a súa escola o 13 de setembro de 1936 coa presenza das novas autoridades locais. Entre outros, fixeron uso da palabra no acto inaugural o mestre Francisco de la Barrera Agrasar e o médico Francisco Esmorís Recamán, quen pechou a súa intervención con estas palabras (La Voz de Galicia, 22.9.1936):

Si bien nunca había perdido la esperanza, en muchos momentos sufriera el dolor de ver la lentitud con que iban las obras de la casa escuela y que al fin hoy tenía el júbilo de que la obra, aunque no terminada, estaba en condiciones de ser útil.

Exhortó a los congregados a que dieran cima a la empresa inscribiéndose todos en la sociedad protectora de esta obra que funciona en Sardiñeiro y puso de ejemplo para que sirviera de estímulo a aquéllos, la conducta cristiana y patriótica de la señorita Josefa Ballesteros, que tantos sacrificios y entusiasmos derrochó en favor de la construcción de la casa-escuela y terminó dedicando un sentido recuerdo a los hijos de Sardiñeiro en América.

A escola de Sardiñeiro construída polos "arxentinos", 1958
[foto cortesía Modesto Fraga]

O edificio desta escola “tiña unha soa planta, de forma rectangular. Estaba construído en cachotaría irregular, sobre un baseamento para salvar o desnivel do terreo e con cuberta de tella a catro augas. Contaba cunha soa aula para que as nenas da parroquia recibisen clases con nocións básicas” (Cfr. “Escola de Sardiñeiro” en As Escolas da Emigración; proxecto do Consello da Cultura Galega). As obras colleran pulo no ano anterior, cando se fixeron cargo da delegación -que ao pouco virou en sociedade protectora que foi rexistrada no Goberno Civil en decembro de 1935- o mestre Francisco de la Barrera, como presidente, e como secretario, José García Fernández, esposo da mestra da escola de nenas Mª del Carmen Devesa Areosa. Dos proxectos educativos previstos (biblioteca, museo, material científico e cinematográfico...) non soubemos máis, pero iso si, a escola foi bendicida polo cura e contaba co pertinente crucifixo, que era o único material indispensable nas escolas destes novos tempos que empezaban.

Unha vez realizada a desexada obra na parroquia, verdadeiro obxectivo da asociación, a actividade da entidade de Sardiñeiro circunscribiuse practicamente á realización de actos de lecer para os seus socios. Neste sentido, volve aparecer no seu camiño a ABC de Corcubión, que en novembro de 1939 ofrécelles aos socios da entidade de Sardiñeiro acudir aos seus actos festivos nas mesmas condicións que os da ABC, algo que xa fixera antes cos de Finisterre en América e Hijos de Zas. En 1941 volven os “corcubioneses” facer un chamamento ás tres sociedades:

Se acuerda a ser posible celebrar los festivales sociales próximos, conjuntamente con las sociedades hermanas Finisterre en América, Sardiñeiro y Zas, a partes iguales de ganancias y pérdidas o con el porcentaje que se determine, así como también participar, en iguales condiciones, de los festivales que dichas sociedades tengan comprometidos, a fin de estrechar lazos de unión y hermandad.

O obxectivo último destas ofertas non era outro que absorber estas pequenas entidades no seo da ABC, como fixera había tres anos coa de Muxía. Con todo, ao chamamento tan só respondeu afirmativamente a sociedade de Sardiñeiro, que celebrou conxuntamente coa entidade corcubionesa algunhas festas. En 1944 e 1947 volverán desde a directiva da ABC intentar que as tres sociedades valoren a posibilidade dunha fusión, pero seguiron sen obter resultado positivo. Así e todo, da entidade de Sardiñeiro non temos máis noticias da súa existencia desde finais desta década.

Esta sería a fachada principal da escola levantada polos
Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro, incluída 
no edificio actual [foto: Arquivo da Emigración Galega]

Pero o nome da sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro quedou para sempre na historia pola construción da súa escola. Un edificio que debeu ter unha vida complicada, se nos atemos ao que explicaba en 1952 o daquela alcalde de Fisterra, Ramón Rodríguez Lestón: “el Sr. Gobernador me prometió (...) poner en las debidas condiciones pedagógicas e higiénicas la perteneciente a Sardiñeiro, cuyo edificio fué donado por una colonia de hijos de Sardiñeiro residentes en América. Funciona actualmente la sección perteneciente al sexo masculino, y falta poner en condiciones las clases para niñas” (La Noche, 19.11.1952). Puido ser por esta época cando se lle fixo un segundo andar ao edificio, mais esta escola non chegou como era ata os nosos días, xa que sobre ela se levantou na década dos oitenta o actual colexio público Areouta, pero oxalá non esquezan nunca en Sardiñeiro o que loitaron hai cen anos os seus veciños para poderen dispor dunhas escolas en condicións.

Bibliografía:

• As Escolas da Emigración. Un proxecto do Arquivo da Emigración Galega; Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, en mapas.consellodacultura.gal/escolas/

• Gaceta de Madrid (publicación previa ao Boletín Oficial do Estado); Madrid, 1928-1936.

• Prensa da colectividade galega na Arxentina: Alborada, Correo de Galicia, El Heraldo Gallego

• Prensa de Galicia: El Compostelano (Santiago de Compostela), El Ideal Gallego (A Coruña), La Noche (Santiago de Compostela), La Voz de Galicia (A Coruña)

As sociedades de emigrantes de Laxe na Arxentina

Foto de Laxe de J. Vidal [Alborada nº 60-61, 1931]

O concello de Laxe contou na República Arxentina, como outros moitos municipios galegos, coa súa sociedade de emigrantes, pero a orixe da primeira que formaron os nativos destas terras bergantiñás sáese do habitual. Para entender a súa esperpéntica fundación temos que remontarnos ao 15 de agosto de 1920. Este día decidírase crear en Buenos Aires a Sociedad Agraria e Instructiva y Mutua del Partido Judicial de Negreira (en adiante, SAIMPJ de Negreira), que se constituirá oficialmente o día 20 dese mes. O seu líder, Antonio Casais, tiña moita influencia entre a colectividade galega de Buenos Aires, e valéndose diso a asociación negreiresa foi unha das que tratou de unir todas esas pequenas sociedades de galegos nunha federación. Con tal motivo constituíuse no mes de novembro unha comisión organizadora na que Casais figuraba como vicepresidente, pero na práctica era o presidente, pois este, Antón Alonso Ríos, estivo de baixa ata maio de 1921. Con todo, a sociedade barcalesa xa fora a fundadora o 6.11.1920 da Federación de Sociedades Agrarias e Instructivas de la Provincia de La Coruña, que a pesar do nome só estaba formada por cinco entidades: as asociacións municipais de Boqueixón, Padrón, Teo, Vedra e a propia do Partido Xudicial de Negreira. Cando no outono de 1921 se constitúa definitivamente a Federación de Sociedades Gallegas, curiosamente, a entidade de Negreira non vai estar entre as fundadoras e tan só participa, como membro da Federación provincial, como observadora no congreso constituínte. Casais vaise centrar na entidade coruñesa, na que vai ser presidente e director do seu voceiro Hércules.

Céltiga nº 37-38, 25.7.1926

   Problemas internos na SAIMPJ de Negreira van levar fóra dos postos directivos a Antonio Casais, pero os conflitos non se solucionaban e a entidade estivo a piques de desaparecer. En marzo de 1923 convócase unha asemblea extraordinaria para salvar a situación e reorganízase a entidade negreiresa coa redacción duns novos estatutos. É neste momento cando volve Casais á sociedade e canda el vanse integrar elementos foráneos ao partido xudicial -membros procedentes da Casa de Galicia-, entre os que vai destacar a figura do industrial da pasta Máximo Musi, natural da parroquia de Soesto, no concello de Laxe. Este empresario, do que xa falamos noutro artigo deste blog, vai levar con el á asociación varios membros da súa familia e empregados do seu negocio. Así, na xunta directiva formada en xuño, unha vez aprobados os novos estatutos, van figurar Casais e Máximo Musi como membros da comisión fiscal, e Esteban Musi como vogal. Pero a nova organización non solucionou as vellas diferenzas e significativos membros da directiva abandonan a entidade, polo que pasa Máximo Mussi a ocupar o posto de tesoureiro.

   Na asemblea do 24.4.1924 elíxese nova directiva, na que Máximo vai volver á comisión fiscal, Esteban segue de vogal titular e entra un novo irmán, Francisco, como vogal suplente. Os tres figuran tamén na Comisión de Festas da entidade, que presidía o propio Máximo. No mes de xullo, a SAIMPJ de Negreira abandona a federación provincial e no mes de xaneiro de 1925 ingresa na FSG. O 19.2.1925 celébrase nova asemblea para renovar a directiva e Máximo Musi faise co cargo de presidente, con Casais de vicepresidente e os outros irmáns Musi repiten os cargos que tiñan o ano anterior. A entidade decide no mes de maio nomear delegados en Galicia: un en cada concello dos que compoñen o partido xudicial de Negreira e outro máis no concello de Laxe, que vai recaer na figura de Antonio Sacedón, daquela presidente do Pósito de Pescadores. No mes de agosto, Casais e Musi propóñenlle á FSG que esta pase a ser unha Confederación Regional Gallega, que estaría formada por catro federacións provinciais, e dentro destas cada entidade municipal tería liberdade de acción. A idea non foi adiante.

Os de Laxe xa dominaban a SAIMPJ de
Negreira. El Heraldo G. 685, 21.11.1926

   Entrementres, o 10.8.1925 moitos dos socios fundadores que abandonaran a asociación fundan en Buenos Aires o Centro Unión Hijos del Partido Judicial de Negreira (en adiante, CUHPJ de Negreira). Vai principiar aquí unha guerra mediática entre as dúas entidades, que se vai prolongar durante varios meses. A finais de ano a nosa SAIMPJ de Negreira di contar con 84 socios. O delegado en Laxe fai o seu traballo e envía unha carta, que se vai publicar na prensa [El Heraldo Gallego, 20.9.1925], na que dá conta do estado lamentable en que se encontra a escola do Pósito de Pescadores, que ben precisaría dun novo edificio.

O 13.2.1926 renóvase a directiva, na que Máximo seguía de presidente, pero agora Esteban é o tesoureiro e Francisco vogal titular. No mes de outubro anuncian o proxecto de construír en Negreira unha granxa escola e unha sala de primeiros auxilios, cuxas obras din que van comezar na vindeira primavera. Ese mesmo outono organizan dous festivais para recadar fondos para unha escola en Laxe e a beneficio de Manuel Ruso Alonso, destacado líder agrario negreirés que coa ditadura de Primo de Rivera pasou a ocupar o cargo de alcalde, o que non impediu que pasase un mes no cárcere tras graves insultos contra José Reino Caamaño, líder dos liberais barcaleses. Mais antes de que as proxectadas obras se iniciasen todo ía mudar.

En El Heraldo Gallego do 16.5.1927 anúnciase para ese mesmo día a convocatoria dunha asemblea extraordinaria na que figuran como puntos da orde do día a elaboración duns novos estatutos e o cambio do nome da entidade. Porén, nese mesmo número do Heraldo publican unha nota de dous membros negreireses da asociación, Jesús Quinteiro e Domingo Barros, na que anuncian que se fan cargo da entidade tras a disolución da anterior, para sorpresa ata dos propios editores do xornal. A citada asemblea celebrouse e nela aprobaron os socios a reforma dos estatutos e a nova denominación, que pasa a ser Sociedad Agraria, Instructiva y Mutua del Ayuntamiento de Lage y sus contornos (en adiante, SAIMA de Laxe). Esta pode ser considerada a fundación oficial da entidade laxense, aínda que sempre vai figurar como tal a do 15 de agosto de 1920. Na listaxe de socios que ofrecen, nun número de 50, figuran os tres irmáns Musi (Máximo nº 1, Esteban nº 2 e Francisco nº 7), coas respectivas esposas e a filla do maior deles. Rapidamente van conseguir novos asociados, pois no mes de outubro din ser xa 120.

Na asemblea “fundacional” aproveitaron tamén para informar que van establecer a súa secretaria na rúa Bernardo de Irigoyen 483 (sede da sociedade Hogar Gallego) e que elixiron a xunta directiva, que estará presidida polo pontevedrés Rosendo Rodríguez:

Presidente, Rosendo Rodríguez; vicepresidente, Máximo Musi; Secretario: Alejandro M. Nogueira; vicesecretario, Manuel Marina; secretario de actas, Ignacio García; tesoureiro, Esteban Musi; vicetesoureiro: Joaquín Fandiño; vogais titulares: Francisco Musi, Manuel Romero, Manuel Rial, Antonio Vilariño; vogais suplentes: José Gerpe, Jesús A. Quinteiro, Gonzalo Corral, Daniel Devesa; fiscais: José Besada, Alfredo Romero, Manuel Fernández e Fernando Ferreiro.

Carta de Antonio Sacedón en El
 Heraldo Gallego nº 625, 20.9.1925

    Na relación anterior figura como vogal suplente Joaquín Quinteiro, pero debe ser un erro, pois este negreirés vai ser un dos promotores de que a SAIMPJ de Negreira siga con vida; é dicir, de convocar unha asemblea para informar que a asemblea realizada para o cambio de nome fora antirregulamentaria e que non se podía facer un cambio de denominación da entidade se dez socios estaban en contra, como afirman que había. De tal xeito, os negreireses van continuar adiante co nome primitivo coma se as determinacións adoptadas por Musi e compañía non existisen e van elixir nova directiva, na que figura José Lodeiro como presidente, Antonio Casais como vicepresidente e o propio Quinteiro como secretario. A FSG vailles dar a razón aos barcaleses e a asociación de Negreira é a que continúa pertencendo á federación e non a de Laxe. Con todo, o Consello Federal da FSG xa lles anunciara en agosto a todas as entidades que debían suspender da condición de socio a Máximo Musi ou do contrario a suspensión vailles afectar a elas como integrantes da FSG. Aos de Laxe non lles importou e en novembro renovan a directiva escollida seis meses antes e nomean a Máximo Musi presidente.

Resulta curioso que en novembro dese 1927 realice a entidade laxense un festival e os cartos recadados se digan que van a partes iguais para as escolas que a sociedade Unión Barcalesa de La Habana tiña no seu partido xudicial e para a que está facendo o Pósito de Pescadores de Laxe. Xa en xullo dese ano recibiran unha carta do Ministerio da Mariña agradecendo o apoio económico para a escola que se estaba facendo na Casa do Pescador. O caso é que durante o ano 1928 o Pósito foi recibindo distintas sumas de diñeiro procedentes da Arxentina destinadas a ese edificio (1009 pesetas en marzo, 1791 en xuño etc.). No mes de maio aprobaron o presuposto de 2500 pesetas destinadas para a construción dun lavadoiro público en Laxe, e con tal fin enviaron a mentada cifra. Nesa mesma reunión acordaron pedir orzamento para colocar unha campá na igrexa de Soesto. O 6.12.1928 o xornal coruñés La Voz de Galicia publicaba unha carta do secretario do concello de Laxe, José Campos Núñez, na que agradecía as axudas enviadas desde Buenos Aires. Mentres, a SAIMA de Laxe seguía organizando festivais e festas campestres para recadar fondos. Neses actos facía un importante labor a Comisión de Damas, que tiña en Asunción Rial de Musi, veciña de Serantes e esposa de Máximo Musi, a súa lideresa, e que axiña ía ser nomeada presidenta honoraria da entidade.

Céltiga nº 64, 25.8.1927

    A asociación estaba no seu punto álxido nestes primeiros anos de vida, a pesar de ir mudando de lugar a súa secretaría. En novembro de 1927 estaba na rúa Piedras 534, sede do Orfeón Gallego, en abril trasládanse a Piedras 530, sede do Orfeón Español, para acabar en setembro dese 1928 na rúa San Martín 474, sede da recentemente creada Nueva Casa de Galicia, entidade da que vai formar parte dos seus altos cargos o propio Máximo Musi. En xullo de 1929, coincidindo coa asemblea anual para renovar a xunta directiva e que escolleu de novo a Máximo como presidente, a sociedade laxense anunciaba o proxecto de construción dun hospital en Laxe, que levaría o nome da República Arxentina. O proxecto quedou niso, en proxecto, e non se levou a cabo nunca tal idea. De feito, a puxanza deste final dos anos vinte vai sufrir un parón coa nova década. Os Musi seguiron á fronte neses primeiros anos, con homenaxes incluídas, mesmo cando en 1931 a familia de Máximo vai embarcar para Galicia para pasar unhas vacacións de varios meses. Nese tempo seguiron a celebrarse algunhas festas campestres e festivais, pero xa sen fins benéficos, no que talvez influíu tamén os novos tempos de cambio que estaba a vivir España coa chegada da Segunda República. A partir de 1934 os Musi vanse apartar da primeira fila da escena social, pero iso non supuxo a fin da entidade laxense nin que non seguisen figurando nos seus cadros directivos. Nos vindeiros anos vai tomar protagonismo Victorino Fraga Cabanas, outro dos socios fundadores, que vai ser presidente da entidade durante case un cuarto de século. En 1953 vai viaxar a Laxe para colocar unha placa en recordo dos emigrados desta vila na Arxentina no dique de abrigo que se estaba construíndo no porto. No acto, Victorino agradeceu o labor filantrópico de Máximo Musi e tamén o de Bernardino Lema, emigrado en Montevideo, e que sufragara os gastos para dotar de bancos a igrexa de Santa María da Atalaia.

El Heraldo Gallego nº 757, 29.4.1928

   Logo da guerra civil, coa reunificación das dúas correntes que se formaran no seo da FSG, a asociación de Laxe volveu asentar a súa secretaría na sede da entidade federada, na rúa Bartolomé Mitre 2008, aínda que non vai pertencer a ela. A SAIMA de Laxe vai percorrer durante moitos anos un camiño polo deserto societario, pero vai aguantar con actividades para os seus socios e festexando sempre o 15 de agosto en recordo da súa terra. Andrade Cobas (1999: 206) sinala que o ano que tiveron máis socios foi en 1945, cando alcanzaron os 180, e que eran 100 ao rematar o século XX. Pero nos albores do novo século a sociedade laxense decide botar o peche definitivo a 75 anos de historia e integrarse no seo da ABC de Corcubión.

Pero a SAIMA non foi a única asociación do concello de Laxe en Buenos Aires. O 29 de xuño de 1937, no local que a FSG lle cedeu na súa sede da rúa Bolívar 1163, quedaba constituída a entidade denominada Centro Renovación del Ayuntamiento de Lage. Dicía nacer co fin de propagar a cultura e a mutualidade entre os seus asociados e simpatizantes, sen descartar “la parte sana de las relaciones recreativas”. Contaba con 92 socios fundadores e a primeira xunta directiva desta nova entidade estivo formada polas seguintes persoas e cargos:

Presidente, José García; vicepresidente, Manuel Rial; secretario, Severino Iglesias; vicesecretario, Arturo Vázquez; secretario de actas, Alfredo Romero; vicesecretario de actas, Faustino Alonso; tesoureiro, Francisco Mourín; vicetesoureiro, Ezequiel Lema; vogais: Francisco Rial, Modesto Vázquez, Benigno Tajes, Raúl Ramos; vogais suplentes: Jesús Vigo, Enrique García, Manuel Iglesias, Francisco Tajes, José Mourín; revisadores de contas: Alfredo Portaro, Antonio Ramos.

A pesar do manifestado na súa fundación, o 15 de agosto xa celebran o primeiro acto festivo, unha matinée danzante no salón Lassalle. No verán van realizar tamén dúas festas campestres en Vicente López, o que nos dá unha idea de que van ser este tipo de actividades as que centren o labor da entidade. En moitos destes actos festivos a recadación estaba destinada aos orfos da Guerra Civil española, o que demostraba a súa implicación co goberno republicano. En outubro de 1938, logo de renovar a xunta directiva, que seguía presidida por José García, declaran que xa alcanzaron a cifra de 200 socios, aínda que din estar lonxe dos seus propósitos. Non temos moita máis noticia desta entidade que a realización de festas, aínda que a finais de 1941 pasaron a participar das que organizaba a ABC de Corcubión. Esta permitíalles a estas asociacións veciñas gozar dos seus actos festivos en igualdade de condicións que as que tiñan os seus socios, co obxectivo último de absorbelas. Con todo, mediado o ano 1942 non lles deixou aos de Laxe continuar acudindo a estas festas, sen que coñezamos os motivos desa decisión. O Centro Renovación non debeu ter a partir de aquí moitos máis anos de vida e os seus socios, ben se integraron na ABC, ben na outra entidade do concello de Laxe.

Bibliografía:

• Andrade Cobas, José Ramón (1999): Galleguidad en Argentina; Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, pp. 205-206.

• Díaz, Hernán M. (2007): Historia de la Federación de Sociedades Gallegas. Identidades políticas y prácticas militantes; Buenos Aires: Fundación Sotelo Blanco e Editorial Biblos.

• Helios (1953): “Cabeza y corazón”, en La Voz de Galicia, A Coruña, 26 de xuño, p. 2.

• Núñez Seixas, Xosé M. (1998): Emigrantes, caciques e indianos; Vigo: Xerais.

• Pérez, Anxo (1985): “La <<Sociedad do Patacón>> reunió en 1918 a doscientos marineros de Laxe”, en La Voz de Galicia, A Coruña, 13 de novembro, p. 26.

• Rei Lema, Xosé Mª (2015): “Máximo Musi, o emigrante de Soesto (Laxe) que fixo pasta na Arxentina”, en noherbalazurdoceo.blogspot.com.es, 10 de novembro.

• S/A (1953): “Se coloca una placa en el muelle de Lage. Donada por los gallegos de Buenos Aires”, en Hoja Oficial del Lunes, A Coruña, 10 de agosto, p. 2.

• Prensa da colectividade: Acción Gallega, Alborada, Céltiga, Correo de Galicia, El Despertar Gallego, El Heraldo Gallego, Galicia (FSG), Hogar Gallego, Nova Galicia, Revista de la Nueva Casa de Galicia.