As sociedades de emigrantes de Laxe na Arxentina

Foto de Laxe de J. Vidal [Alborada nº 60-61, 1931]

O concello de Laxe contou na República Arxentina, como outros moitos municipios galegos, coa súa sociedade de emigrantes, pero a orixe da primeira que formaron os nativos destas terras bergantiñás sáese do habitual. Para entender a súa esperpéntica fundación temos que remontarnos ao 15 de agosto de 1920. Este día decidírase crear en Buenos Aires a Sociedad Agraria e Instructiva y Mutua del Partido Judicial de Negreira (en adiante, SAIMPJ de Negreira), que se constituirá oficialmente o día 20 dese mes. O seu líder, Antonio Casais, tiña moita influencia entre a colectividade galega de Buenos Aires, e valéndose diso a asociación negreiresa foi unha das que tratou de unir todas esas pequenas sociedades de galegos nunha federación. Con tal motivo constituíuse no mes de novembro unha comisión organizadora na que Casais figuraba como vicepresidente, pero na práctica era o presidente, pois este, Antón Alonso Ríos, estivo de baixa ata maio de 1921. Con todo, a sociedade barcalesa xa fora a fundadora o 6.11.1920 da Federación de Sociedades Agrarias e Instructivas de la Provincia de La Coruña, que a pesar do nome só estaba formada por cinco entidades: as asociacións municipais de Boqueixón, Padrón, Teo, Vedra e a propia do Partido Xudicial de Negreira. Cando no outono de 1921 se constitúa definitivamente a Federación de Sociedades Gallegas, curiosamente, a entidade de Negreira non vai estar entre as fundadoras e tan só participa, como membro da Federación provincial, como observadora no congreso constituínte. Casais vaise centrar na entidade coruñesa, na que vai ser presidente e director do seu voceiro Hércules.

Céltiga nº 37-38, 25.7.1926

   Problemas internos na SAIMPJ de Negreira van levar fóra dos postos directivos a Antonio Casais, pero os conflitos non se solucionaban e a entidade estivo a piques de desaparecer. En marzo de 1923 convócase unha asemblea extraordinaria para salvar a situación e reorganízase a entidade negreiresa coa redacción duns novos estatutos. É neste momento cando volve Casais á sociedade e canda el vanse integrar elementos foráneos ao partido xudicial -membros procedentes da Casa de Galicia-, entre os que vai destacar a figura do industrial da pasta Máximo Musi, natural da parroquia de Soesto, no concello de Laxe. Este empresario, do que xa falamos noutro artigo deste blog, vai levar con el á asociación varios membros da súa familia e empregados do seu negocio. Así, na xunta directiva formada en xuño, unha vez aprobados os novos estatutos, van figurar Casais e Máximo Musi como membros da comisión fiscal, e Esteban Musi como vogal. Pero a nova organización non solucionou as vellas diferenzas e significativos membros da directiva abandonan a entidade, polo que pasa Máximo Mussi a ocupar o posto de tesoureiro.

   Na asemblea do 24.4.1924 elíxese nova directiva, na que Máximo vai volver á comisión fiscal, Esteban segue de vogal titular e entra un novo irmán, Francisco, como vogal suplente. Os tres figuran tamén na Comisión de Festas da entidade, que presidía o propio Máximo. No mes de xullo, a SAIMPJ de Negreira abandona a federación provincial e no mes de xaneiro de 1925 ingresa na FSG. O 19.2.1925 celébrase nova asemblea para renovar a directiva e Máximo Musi faise co cargo de presidente, con Casais de vicepresidente e os outros irmáns Musi repiten os cargos que tiñan o ano anterior. A entidade decide no mes de maio nomear delegados en Galicia: un en cada concello dos que compoñen o partido xudicial de Negreira e outro máis no concello de Laxe, que vai recaer na figura de Antonio Sacedón, daquela presidente do Pósito de Pescadores. No mes de agosto, Casais e Musi propóñenlle á FSG que esta pase a ser unha Confederación Regional Gallega, que estaría formada por catro federacións provinciais, e dentro destas cada entidade municipal tería liberdade de acción. A idea non foi adiante.

Os de Laxe xa dominaban a SAIMPJ de
Negreira. El Heraldo G. 685, 21.11.1926

   Entrementres, o 10.8.1925 moitos dos socios fundadores que abandonaran a asociación fundan en Buenos Aires o Centro Unión Hijos del Partido Judicial de Negreira (en adiante, CUHPJ de Negreira). Vai principiar aquí unha guerra mediática entre as dúas entidades, que se vai prolongar durante varios meses. A finais de ano a nosa SAIMPJ de Negreira di contar con 84 socios. O delegado en Laxe fai o seu traballo e envía unha carta, que se vai publicar na prensa [El Heraldo Gallego, 20.9.1925], na que dá conta do estado lamentable en que se encontra a escola do Pósito de Pescadores, que ben precisaría dun novo edificio.

O 13.2.1926 renóvase a directiva, na que Máximo seguía de presidente, pero agora Esteban é o tesoureiro e Francisco vogal titular. No mes de outubro anuncian o proxecto de construír en Negreira unha granxa escola e unha sala de primeiros auxilios, cuxas obras din que van comezar na vindeira primavera. Ese mesmo outono organizan dous festivais para recadar fondos para unha escola en Laxe e a beneficio de Manuel Ruso Alonso, destacado líder agrario negreirés que coa ditadura de Primo de Rivera pasou a ocupar o cargo de alcalde, o que non impediu que pasase un mes no cárcere tras graves insultos contra José Reino Caamaño, líder dos liberais barcaleses. Mais antes de que as proxectadas obras se iniciasen todo ía mudar.

En El Heraldo Gallego do 16.5.1927 anúnciase para ese mesmo día a convocatoria dunha asemblea extraordinaria na que figuran como puntos da orde do día a elaboración duns novos estatutos e o cambio do nome da entidade. Porén, nese mesmo número do Heraldo publican unha nota de dous membros negreireses da asociación, Jesús Quinteiro e Domingo Barros, na que anuncian que se fan cargo da entidade tras a disolución da anterior, para sorpresa ata dos propios editores do xornal. A citada asemblea celebrouse e nela aprobaron os socios a reforma dos estatutos e a nova denominación, que pasa a ser Sociedad Agraria, Instructiva y Mutua del Ayuntamiento de Lage y sus contornos (en adiante, SAIMA de Laxe). Esta pode ser considerada a fundación oficial da entidade laxense, aínda que sempre vai figurar como tal a do 15 de agosto de 1920. Na listaxe de socios que ofrecen, nun número de 50, figuran os tres irmáns Musi (Máximo nº 1, Esteban nº 2 e Francisco nº 7), coas respectivas esposas e a filla do maior deles. Rapidamente van conseguir novos asociados, pois no mes de outubro din ser xa 120.

Na asemblea “fundacional” aproveitaron tamén para informar que van establecer a súa secretaria na rúa Bernardo de Irigoyen 483 (sede da sociedade Hogar Gallego) e que elixiron a xunta directiva, que estará presidida polo pontevedrés Rosendo Rodríguez:

Presidente, Rosendo Rodríguez; vicepresidente, Máximo Musi; Secretario: Alejandro M. Nogueira; vicesecretario, Manuel Marina; secretario de actas, Ignacio García; tesoureiro, Esteban Musi; vicetesoureiro: Joaquín Fandiño; vogais titulares: Francisco Musi, Manuel Romero, Manuel Rial, Antonio Vilariño; vogais suplentes: José Gerpe, Jesús A. Quinteiro, Gonzalo Corral, Daniel Devesa; fiscais: José Besada, Alfredo Romero, Manuel Fernández e Fernando Ferreiro.

Carta de Antonio Sacedón en El
 Heraldo Gallego nº 625, 20.9.1925

    Na relación anterior figura como vogal suplente Joaquín Quinteiro, pero debe ser un erro, pois este negreirés vai ser un dos promotores de que a SAIMPJ de Negreira siga con vida; é dicir, de convocar unha asemblea para informar que a asemblea realizada para o cambio de nome fora antirregulamentaria e que non se podía facer un cambio de denominación da entidade se dez socios estaban en contra, como afirman que había. De tal xeito, os negreireses van continuar adiante co nome primitivo coma se as determinacións adoptadas por Musi e compañía non existisen e van elixir nova directiva, na que figura José Lodeiro como presidente, Antonio Casais como vicepresidente e o propio Quinteiro como secretario. A FSG vailles dar a razón aos barcaleses e a asociación de Negreira é a que continúa pertencendo á federación e non a de Laxe. Con todo, o Consello Federal da FSG xa lles anunciara en agosto a todas as entidades que debían suspender da condición de socio a Máximo Musi ou do contrario a suspensión vailles afectar a elas como integrantes da FSG. Aos de Laxe non lles importou e en novembro renovan a directiva escollida seis meses antes e nomean a Máximo Musi presidente.

Resulta curioso que en novembro dese 1927 realice a entidade laxense un festival e os cartos recadados se digan que van a partes iguais para as escolas que a sociedade Unión Barcalesa de La Habana tiña no seu partido xudicial e para a que está facendo o Pósito de Pescadores de Laxe. Xa en xullo dese ano recibiran unha carta do Ministerio da Mariña agradecendo o apoio económico para a escola que se estaba facendo na Casa do Pescador. O caso é que durante o ano 1928 o Pósito foi recibindo distintas sumas de diñeiro procedentes da Arxentina destinadas a ese edificio (1009 pesetas en marzo, 1791 en xuño etc.). No mes de maio aprobaron o presuposto de 2500 pesetas destinadas para a construción dun lavadoiro público en Laxe, e con tal fin enviaron a mentada cifra. Nesa mesma reunión acordaron pedir orzamento para colocar unha campá na igrexa de Soesto. O 6.12.1928 o xornal coruñés La Voz de Galicia publicaba unha carta do secretario do concello de Laxe, José Campos Núñez, na que agradecía as axudas enviadas desde Buenos Aires. Mentres, a SAIMA de Laxe seguía organizando festivais e festas campestres para recadar fondos. Neses actos facía un importante labor a Comisión de Damas, que tiña en Asunción Rial de Musi, veciña de Serantes e esposa de Máximo Musi, a súa lideresa, e que axiña ía ser nomeada presidenta honoraria da entidade.

Céltiga nº 64, 25.8.1927

    A asociación estaba no seu punto álxido nestes primeiros anos de vida, a pesar de ir mudando de lugar a súa secretaría. En novembro de 1927 estaba na rúa Piedras 534, sede do Orfeón Gallego, en abril trasládanse a Piedras 530, sede do Orfeón Español, para acabar en setembro dese 1928 na rúa San Martín 474, sede da recentemente creada Nueva Casa de Galicia, entidade da que vai formar parte dos seus altos cargos o propio Máximo Musi. En xullo de 1929, coincidindo coa asemblea anual para renovar a xunta directiva e que escolleu de novo a Máximo como presidente, a sociedade laxense anunciaba o proxecto de construción dun hospital en Laxe, que levaría o nome da República Arxentina. O proxecto quedou niso, en proxecto, e non se levou a cabo nunca tal idea. De feito, a puxanza deste final dos anos vinte vai sufrir un parón coa nova década. Os Musi seguiron á fronte neses primeiros anos, con homenaxes incluídas, mesmo cando en 1931 a familia de Máximo vai embarcar para Galicia para pasar unhas vacacións de varios meses. Nese tempo seguiron a celebrarse algunhas festas campestres e festivais, pero xa sen fins benéficos, no que talvez influíu tamén os novos tempos de cambio que estaba a vivir España coa chegada da Segunda República. A partir de 1934 os Musi vanse apartar da primeira fila da escena social, pero iso non supuxo a fin da entidade laxense nin que non seguisen figurando nos seus cadros directivos. Nos vindeiros anos vai tomar protagonismo Victorino Fraga Cabanas, outro dos socios fundadores, que vai ser presidente da entidade durante case un cuarto de século. En 1953 vai viaxar a Laxe para colocar unha placa en recordo dos emigrados desta vila na Arxentina no dique de abrigo que se estaba construíndo no porto. No acto, Victorino agradeceu o labor filantrópico de Máximo Musi e tamén o de Bernardino Lema, emigrado en Montevideo, e que sufragara os gastos para dotar de bancos a igrexa de Santa María da Atalaia.

El Heraldo Gallego nº 757, 29.4.1928

   Logo da guerra civil, coa reunificación das dúas correntes que se formaran no seo da FSG, a asociación de Laxe volveu asentar a súa secretaría na sede da entidade federada, na rúa Bartolomé Mitre 2008, aínda que non vai pertencer a ela. A SAIMA de Laxe vai percorrer durante moitos anos un camiño polo deserto societario, pero vai aguantar con actividades para os seus socios e festexando sempre o 15 de agosto en recordo da súa terra. Andrade Cobas (1999: 206) sinala que o ano que tiveron máis socios foi en 1945, cando alcanzaron os 180, e que eran 100 ao rematar o século XX. Pero nos albores do novo século a sociedade laxense decide botar o peche definitivo a 75 anos de historia e integrarse no seo da ABC de Corcubión.

Pero a SAIMA non foi a única asociación do concello de Laxe en Buenos Aires. O 29 de xuño de 1937, no local que a FSG lle cedeu na súa sede da rúa Bolívar 1163, quedaba constituída a entidade denominada Centro Renovación del Ayuntamiento de Lage. Dicía nacer co fin de propagar a cultura e a mutualidade entre os seus asociados e simpatizantes, sen descartar “la parte sana de las relaciones recreativas”. Contaba con 92 socios fundadores e a primeira xunta directiva desta nova entidade estivo formada polas seguintes persoas e cargos:

Presidente, José García; vicepresidente, Manuel Rial; secretario, Severino Iglesias; vicesecretario, Arturo Vázquez; secretario de actas, Alfredo Romero; vicesecretario de actas, Faustino Alonso; tesoureiro, Francisco Mourín; vicetesoureiro, Ezequiel Lema; vogais: Francisco Rial, Modesto Vázquez, Benigno Tajes, Raúl Ramos; vogais suplentes: Jesús Vigo, Enrique García, Manuel Iglesias, Francisco Tajes, José Mourín; revisadores de contas: Alfredo Portaro, Antonio Ramos.

A pesar do manifestado na súa fundación, o 15 de agosto xa celebran o primeiro acto festivo, unha matinée danzante no salón Lassalle. No verán van realizar tamén dúas festas campestres en Vicente López, o que nos dá unha idea de que van ser este tipo de actividades as que centren o labor da entidade. En moitos destes actos festivos a recadación estaba destinada aos orfos da Guerra Civil española, o que demostraba a súa implicación co goberno republicano. En outubro de 1938, logo de renovar a xunta directiva, que seguía presidida por José García, declaran que xa alcanzaron a cifra de 200 socios, aínda que din estar lonxe dos seus propósitos. Non temos moita máis noticia desta entidade que a realización de festas, aínda que a finais de 1941 pasaron a participar das que organizaba a ABC de Corcubión. Esta permitíalles a estas asociacións veciñas gozar dos seus actos festivos en igualdade de condicións que as que tiñan os seus socios, co obxectivo último de absorbelas. Con todo, mediado o ano 1942 non lles deixou aos de Laxe continuar acudindo a estas festas, sen que coñezamos os motivos desa decisión. O Centro Renovación non debeu ter a partir de aquí moitos máis anos de vida e os seus socios, ben se integraron na ABC, ben na outra entidade do concello de Laxe.

Bibliografía:

• Andrade Cobas, José Ramón (1999): Galleguidad en Argentina; Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, pp. 205-206.

• Díaz, Hernán M. (2007): Historia de la Federación de Sociedades Gallegas. Identidades políticas y prácticas militantes; Buenos Aires: Fundación Sotelo Blanco e Editorial Biblos.

• Helios (1953): “Cabeza y corazón”, en La Voz de Galicia, A Coruña, 26 de xuño, p. 2.

• Núñez Seixas, Xosé M. (1998): Emigrantes, caciques e indianos; Vigo: Xerais.

• Pérez, Anxo (1985): “La <<Sociedad do Patacón>> reunió en 1918 a doscientos marineros de Laxe”, en La Voz de Galicia, A Coruña, 13 de novembro, p. 26.

• Rei Lema, Xosé Mª (2015): “Máximo Musi, o emigrante de Soesto (Laxe) que fixo pasta na Arxentina”, en noherbalazurdoceo.blogspot.com.es, 10 de novembro.

• S/A (1953): “Se coloca una placa en el muelle de Lage. Donada por los gallegos de Buenos Aires”, en Hoja Oficial del Lunes, A Coruña, 10 de agosto, p. 2.

• Prensa da colectividade: Acción Gallega, Alborada, Céltiga, Correo de Galicia, El Despertar Gallego, El Heraldo Gallego, Galicia (FSG), Hogar Gallego, Nova Galicia, Revista de la Nueva Casa de Galicia.

Tres "novas" historias de Pepe de Xan Baña no 150 aniversario de José Baña Pose

Este ano de 2022 fanse os 150 anos do nacemento de José Baña Pose, ou para sermos máis exactos o 4 de xaneiro de 1872 foi a data na que este xalleiro veu ao mundo no lugar de Varilongo, da parroquia de Santa Sabiña, concello de Santa Comba. Fillo do soneirán Juan Baña Lois, do lugar de Teixidón, na parroquia de Mira, no concello de Zas; e da bergantiñá Juana Pose Negreira, do lugar do Anido, na parroquia da Agualada, no concello de Coristanco. Pepe é o maior de sete irmáns dunha familia labrega pero con posibles, pois seu pai foi durante moitos anos o maior contribuínte por rústica do concello. A pesar diso, en 1889, cando tiña 17 anos, Pepe colle o camiño da emigración e chega a Cuba, onde vai traballar de primeiras, como case todos os galegos, nunha "bodega", que viña sendo unha tenda de ultramarinos. En 1892 ingresa no Seminario de San Carlos y San Ambrosio, mais o seu destino non ía ser o clero. Con todo, o seu paso polo seminario valeulle para adquirir unha formación que non tiña cos tres anos de escola aos que asistira en Galicia. Apuntouse tamén ás clases nocturnas de instrución do Centro Galego de La Habana e foi forxando unha serie de relacións co máis destacado da cultura galega na illa caribeña. Iso valeulle para traballar como auxiliar de administrador no semanario La Tierra Gallega, que dirixía Curros Enríquez, mais a súa vida íao levar ao mundo da hostalería, inaugurando o restaurante Gran Cocina Europea. Máis adiante no tempo pasaría ao mundo académico facéndose profesor de instrución pública.

Publicidade do seu primeiro libro no Galicia

En 1899 publica os seus primeiros textos na revista Follas Novas; son dous contos que aparecen asinados co pseudónimo de Varilongueiro e un poema ("A Soneira") que asina coas iniciais J.B. En abril de 1901 volve por vez primeira a Galicia, e en 1904 empeza a escribir xa con regularidade na citada revista, agora xa co pseudónimo que o vai facer famoso: Pepe de Xan Baña. Con este nome chega a publicar tres obras: a primeira en 1911, cando decide volver a Santa Comba e con tal motivo prepara prepara un libriño para os seus veciños. Trátase da Carta de Pepe de Xan Baña, dedicada a Farruco do Vinculeiro. Este longo poema de 81 estrofas ha de introducilo no seu segundo libro mais con modificación no título: "Carta ós de Santa Comba de Negreira". Esta segunda obra aparece en 1921, e tamén a fai para traer nunha nova visita -a terceira e última- ao eido natal. Estamos falando de Vindicación, vida e milagros de Pepe de Xan Baña en trinta anos de Cuba. Á volta desta viaxe, en 1922, vai aparecer a terceira, Suspiros na terriña despois de trinta e dous anos da Habana. Á parte destas tres publicacións, seguiu colaborando na prensa da colectividade galega emigrada na illa con todo tipo de textos. En 2005 recompilaramos a súa obra nun libro titulado As historias de Pepe de Xan Baña. A obra de José Baña Pose, publicado pola editorial xalleira tresCtres. Agora, coincidindo co 150 aniversario do nacemento do autor, traemos tres textos que non figuraban nese libro pois fómolos atopando segundo foi aumentando o catálogo de publicacións da emigración rescatadas de diversos arquivos da illa.

Luis Otero Pimentel

O primeiro dos textos foi publicado na revista Galicia (nº 21, La Habana, 27.5.1911) baixo o título "As campanas". Está dedicado a Luis d'Outeiro, pseudónimo do escritor e militar Luis Otero Pimentel, que estivo destinado na illa caribeña ata 1899, onde trabou amizade con Baña. Alí publicara a súa obra máis famosa, a novela Campaña de Caprecórneca, antes de ser trasladado a Cádiz, desde onde seguiu enviando textos ás revistas cubanas. No seu texto, Baña fai referencia a un artigo de Otero que apareceu no Galicia (nº 20, 20.5.1911) titulado "Consternación en Galicia. Una partida carlista", no que fala das campás da igrexa de Duxame (aínda que Baña modifica o topónimo). Con posterioridade, Otero publica a resposta ao texto de Baña no Galicia (nº 31, 5.8.1911) co título "As campanas de Duxame. Resposta a Pepe de Xan Baña", e nel volve sobre as campás de San Miguel de Duxame, en Vila de Cruces, que foran unha doazón dun antepasado seu, Domingo de Otero, virrei das Indias Orientais, e que eran famosas na redonda polo seu agradable son. En 1906 Otero publicara en Cádiz un libriño de poemas co título As campanas de Duxame, nas que un neno emigrado ten saudades das badaladas da igrexa da súa parroquia, libro que segundo o autor fixera para enviar á súa parroquia e así que os nenos aprendesen a ler en galego (por certo, non atopamos en ningunha publicación o lugar e data de nacemento de Otero Pimentel que se axusten á realidade, que vén sendo a aldea de Outeiro, parroquia de Portodemouros, concello de Vila de Cruces, no día 3 de setembro de 1944 -ás veces figura como orixinario de Lalín ou nacido en 1834-). O texto de Baña fai referencia ao que sentiu cando escoitou as campás da súa parroquia a primeira vez que volveu a Galicia en 1901, un sentimento semellante ao que expresou Otero Pimentel coas da súa parroquia veciña de Duxame.

As historias de Pepe de Xan Baña
recolleu en 2005 a súa obra

Os outros dous textos foron publicados no xornal Heraldo de Galicia. O primeiro, titulado "Ven Santiago", apareceu no nº 37 (26.6.1921) e é un conto en galego que se desenvolve en La Habana e no que o protagonista é o apóstolo Santiago. O segundo titúlase "Melilla" e vén no nº 44 (16.10.1921); é un artigo en castelán sobre a Guerra do Rif, no que Baña fai referencia a un texto publicado o 25 de setembro no mesmo xornal por O. de Velle, no que este critica que autoridades españolas na illa se preocupen de recrutar mozos en Cuba para iren á guerra e non de repatriar galegos enfermos que non teñen medios económicos. Pola súa parte, Baña fai un alegato contra o goberno español que logo do Desastre de Annual segue alistando mozos para ir loitar por un territorio que a estes non lles importa nada, polo que moitos deles fan o imposible por emigrar a América. Sobre este tema tratará tamén nun poema publicado en Suspiros na terriña titulado "Fuxindo a Melilla en Guldrís". No Heraldo de Galicia vai publicar tamén uns "Recuerdos de un viaje a Galicia", dos que atopamos tres capítulos (do segundo ao cuarto), sen que teñamos o número no que figura o primeiro nin apareza a continuidade do cuarto nos números seguintes, polo que se cadra o propio director do Heraldo deixou de publicar estes recordos de Baña. No noso libro xa publicabamos unhas inconclusas "Impresiones de un viaje" que apareceran en Eco de Galicia sobre a mesma viaxe de 1921.

AS CAMPANAS

Ó señor Luis d'Outeiro

Luisiño, aquí estou, home. Pol-o correo eiche de escribir logo. Estou esperando que Cerdeira m'acabe d'imprimir un libriño pra mandarcho, e dentro dunha carta, pra non gastar dous sellos; pro hoxe lin unha historia feita por ti, en Galicia, e non me para o sebo n-o corpo, si eu non fago, ou millor dito, digo outra. Móveme facer esto aqueles renglons donde falas d'as campanas de Deixame [sic]. Lee, meu velliño, e verás:

O día primeiro d'Abril d'o ano mil novecentos un, ás tres d'a tarde, cheguei d'a Habana á casa de meus pais. Ti xa sabes ben o que pasa cando chega un fillo. Meus pais (cand'os volverei ver), cinco hirmans femias, un criado, dous xornaleiros, estaban derredor de min no sobrado grande. Eles mirando pra min, e como sacaba d'a ucha que levei moita roupa boa, e eu mirando pr'as uchas vellas que deixara, había doce anos, onde se garda aínda hoxe o trigo, millo e centeo; tallos, cadeiras, mesa de comer día d'a festa, alzadeiros, cuncas de talabeira, moi poucas sans, todo estaba como cando eu era neno, e todo me saudaba, oí ben, Luisiño, todo me falaba o corazón. Miñas hirmans limpando as bagullas d'alegría, miña madre, ou máis gallego, miña nai, póndome unha cunca de leite fervida con mel n-a mesa, e un molete de oito libras; meu pai, mirando uns libros que levaba. Como había brétema e erballaba, o día cerraba máis cedo; e oyo: tan... tan... tan... Luisiño, non m'o creerás, home; penso que si: dei un salto e dixen: ¿e iso que é? Puxéronse todos mirando pra min, espantados. Volve a campana, máis lixeiro que antes: tan... tan... tan... e ó tempo qu'eles decían todos á ves: ¡Que foi, Pepiño? Excramaba eu: ¡Ay! A campana, e esbagullei; e esbagullo agora tamén. ¡Cando a volverei a oír!

Adiós, Luisiño; xa che escribirei; teño moito que contarche. Perdona que che trate de ti, pois podes ser meu pai. Es vello, home: ¡sesenta e seis anos! Teño medo de non verte. Eu nacín o mesmo ano que te tomaron por calrista. Xa teño corenta, pro parece que teño trinta no máis.

VEN SANTIAGO

Cando cheguei a esta ciudá pra escribir a miña vida e Milagros, fun a ver un paisano canónigo d'a nosa catedral d'a Habana: encontrei unha velliña na porta d'a casa, e díxome que non estaba, nin seu pai nin seu hirmán; qu'iban a cumprir unha promesa. Iba a dar volta, pr'o a velliña detúvome, pediume por todos os santos que lle fixera un favor: pois, siñor, hay dous días que o meu home fui cos cartos pra comprar que comer na praza e aínda non veu. Dous días hay que estou aquí n'esta porta ollando e non o vexo chegar. ¡Que medo teño que lle pasase algo! Vosté, pola alma de súa nai... Aínda non morreu, siñora. ¡Ay!, perdone, como vosté xa ten cara de vello... Siga vosté. Podrame ir ó "Pavo Real" e preguntar por Alixandro... digo non pregunte, berre por el, porque sinón vanll'o a negar; e cand'o vexa dígalle que veña antres que me morra de pena. Pian... pian... chego a Compostela 70 e dígolle a un velliño que lle diga a Alixandro que o buscan. ¿Quen é ese Alixandro? Un home alto e vello que está aquí! Aquí non hay ningún Alixandro! ¿Este non é o Pavo Real? Si, señor, pro non hay ningún Alixandro. Entabrei conversación pra contestarlle á vella, por si me tomaba o pelo, dixénome que non fora burro, que lle dixera á vella que Alixandro fora pró campo... que dita vella comíalle todo o que ganaba. Adimireime, porque c'unha rapaza esprote a un vello é de direito, pro unha vella de 60 pr'arriba, non'o creía. Pois élle verdá; nin casados son.

¿Non son casados e viven na casa d'un canónigo? Non, siñor.

Estuven pensando si volver a xunta a vella ou non volver, pro como a vella me dixera que o pai d'o canónigo a quería moito, e eu tiña que volver aquela casa, por non oír a vella o día que fora, volvín, e seguía a vella na porta...

Aínda non chegara, cando oín que me dixo: é vosté millor que o pan branco. Pois, siñora, o seu home foi pró campo. Jo, jo. Non fui a ningún lado; el está alí. Bueno pois... hastra mañán...

Marchei e volvín ó outro día. Senteime co pai d'o canónigo, que é muy velliño, e púxenme a parolar. Saleu a vella prá calle e berroulle o vello con quen eu estaba falando: Oya, señora, si vosté non se muda vou a trager a Sanidá pra que os voten prá calle. ¿Por que, hay algo podre no cuarto? Si, señora, dixo o vello: vostedes os dous.

Quedei adimirado, pois ela dixérame que o pai d'o canónigo a quería moito, e pregunteille que cras de xente era aquela. Non me fales, Pepe, eses son o demo. Como a casa custa tanto, alquilei un cuarto a un matrimonio xoven; como eran os dous novos, tiña medo que non se levasen d'o xenio, mandeinos mudar pra meter estes dous vellos podres. Oito meses me deben, sempre están com'os cans, e vivindo como demo, qu'eu non sabía...

Acabouse o conto e díxome: Pois, home, chegaches a tempo. Ti que non tes que facer, mira ver si me buscas o Apóstolo Santiago. Creín que era pra remachar o conto d'a vella... Pro saliu ó meu encontro e continuou: Non te poñas con cara de ferruxe, Pepe, Santiago Apóstolo está en Habana. Pacho Pego mandouno vir e veu, presentou os seus papés pra que o foxen sacar de Triscornia, pro coa enchente d'os muelles, non pudo saír o faco, que viña dentro d'unha caixa de madeira. Hay oito meses que se anda tras d'el e non s'encontra. Pra min, que montou a cabalo e foise por eses campos de Cuba. Fai com'os seus paisanos, en ves de protexer as gallegas protexa as cubanas.

Como el axéitase ben no seu faco branco, e as guajiras vólvense tolas por un home así, mira a ver, ti que andas polo campo, si o encontras, que veña a darnos a man aunque despois se volva a ir.

Qu'inda me leven os demos si eu non debo ter cara de zarralleiro. Onde queira que chego me mandan traballar. Míranme de riba a baixo, danme encomendas. Esto pásame moitas veces, tanto, que agora, encanto miro un que me mira, xa lle conozo que me vai mandar algo, e poño a lingua pra que diga que non.

En canto a Santiago, é verdá que o vino nos muelles, e aínda hay quen di que o ten os cataláns agochado, pro eu non o vou a averiguar. Onde o quero ver vereino. Na praza d'o consistorio, en Compostela.

MELILLA

Si hubiera un poco más de apego a leer la prensa regional a estas horas serían bien comentados los "Bocadillos Quincenales" del número pasado. Sí, señor; cuando se nos decía que no había medios en absoluto para hasta por su justo precio, conducir a tantos emigrantes a la Patria oficialmente, el amanecer del otro día de haberlo dicho, sobran dineros para reclutar y barcos para conducir, no a la madre patria... ¡A Melilla! Teniatis risus.

Y escribir hoy contra Melilla es ser mal español. Después de haber perdido la América con las Filipinas y sus cayos e islas Ladrones, nuestro porvenir y nuestro honor están escondidos en el África. Se dice en serio y se entonan cantos épicos a la nueva tierra de Promisión.

Véase cómo lo ven los que le toca ir a conquistarla:

Era el veinticuatro de Julio, día de los tradicionales fuegos de nuestro Patrón de Las Españas. Hallábamonos en el paseo de la Herradura de nuestra Jerusalén de Occidente, esperando la noche para contemplar por primera vez los encantos que bullían en nuestra mente desde que empezamos a tener uso de razón, contados por nuestros padres que lo han visto dos veces en 76 y 79 años que cuentan respectivamente de edad. De súbito se levanta un murmullo y se apodera un espanto de la enorme concurrencia: "¡Melilla! ¡Melilla! Todas las fuerzas decapitadas. El Estado Mayor entero se suicidó".

Nosotros, acostumbrados a recibir impresiones con el choteito criollo, contestábamos a los familiares que nos lo contaban: que esas eran bolas; pero no había forma de hacerles sonreir. Los periódicos locales son de escasa importancia y por ellos dije para mis adentros: Unas perras máis que otro día de venta. Pero alrededor del cuartel se agrupa la gente. Los muchachos hacen coro a los soldados en la calle; en el hotel Suizo, sitio de la alta oficialidad se ven personas distinguidas, entrando y saliendo con reserva. Los rostros se contraen; los pañuelos de las mujeres se llevan a los ojos y de fiesta, que estábamos, se convirtió aquello en una especie de acto fúnebre. Ya quisiéramos para ellos un entierro de "San Antonio" Chiquito para su consuelo. Los fuegos se incendiaron como de costumbre: El consistorio con su Montero Ríos en medio, lleno de gente. Se termina a las doce. "¡Ay, Dios mío! ¡Melilla! ¡Melilla!". Así se retira la muchedumbre. Partimos para ir a nuestra posada en Vista Alegre: pasamos por el cuartel. Los soldados adentro: ¡Viva España!

En la carretera hay grupos de personas: Oíamos: para América: para Cuba, para el Brasil: todo, menos Melilla. Llegamos a la aldea: "aunque no nos quede nada, llévenos nuestro hijo con usted para Cuba. Todo se consigue aquí. El caso es no ir a Melilla. Aquello es de los Moros: aquello no es nuestro. Queremos no verle más, pero que viva". Y en un santiamén, mil pesetas "per capita" para Cuba; setecientos cincuenta para América se pusieron más patriotas lejos de los moros, y "más cerca de la Patria", que hijos tiene nuestra España luchando con verdadero convencimiento de que pelear en Melilla, es pelear por ni para España.

Antonio Platas Reinoso, o mestre de Baio máis recordado

CHEGOU A BAIO EN 1948 DESPOIS DE SER REPRESALIADO CANDO EXERCÍA EN LAÑAS-ARTEIXO POR SER SIMPATIZANTE DO PARTIDO GALEGUISTA

Antonio Platas Reinoso foi mestre en Baio durante case un cuarto de século, pero ademais do seu labor docente, quedou no imaxinario colectivo baiés como un dos persoeiros máis carismáticos da segunda metade do século XX. A súa presenza en toda canta actividade cultural, deportiva ou mesmo relixiosa se celebraba dan boa mostra da súa implicación coa vila que tan ben o acolleu.

A recente lectura das fermosas Crónicas de Arteixo II de Xabier Maceiras, púxonos sobre a pista de novos aspectos da súa vida, sobre todo os referentes á súa depuración como mestre na Guerra Civil, motivo polo cal acabou destinado a Baio. No seu libro, Maceiras dedícalle un capítulo á mestra corcubionesa Rosario Romero Abella, que exercía na escola de nenas de Arteixo e ademais ocupaba o cargo de secretaria do Consello Local de Instrución Pública. Ese mesmo Consello tiña por presidente a Antonio Platas Reinoso, que naquela época rexentaba a escola de nenos de Lañas. Interesados por tal dato, o propio Maceiras púxonos na pista doutra publicación, Arteixo durante la Segunda República y la Guerra Civil, da autoría do cura de Morás, Manuel Blanco Rey, no que aparece unha pequena biografía de Platas Reinoso.

Estudante brillante

La Voz de Galicia
23.5.1928

Pero vaiamos ao principio. Antonio Platas Reinoso nace en Santiago de Compostela o 3 de agosto de 1907. Convértese nun estudante brillante, que obtén o título de mestre cun espléndido expediente, o que lle valeu o Premio Extraordinario da Escola Normal de Mestres en outubro de 1926. Non sería o seu único recoñecemento, pois catro anos antes conseguira o "Premio Exército" que concedía o Concello de Santiago, destacando o xurado que cualificou o seu exame como un alumno máis adiantado que moitos dos que posúen títulos académicos. En 1927 foille outorgado en Santiago o "Premio á Virtude e ao Traballo", que concedía a Fundación Manuel García Blanco (vinculada á Real Sociedade Económica), premio que recoñecía ao mozo compostelán que tivese unha conduta exemplar e que contribuíse ao sostemento da súa familia. Estaba dotado o premio con 600 pesetas. Ao ano seguinte figura como un dos dez candidatos ao "Premio a la Virtud" da madrileña Fundación de Fernán Caballero, mais non foi finalmente o elixido.

Xa neste momento estaba exercendo como mestre interino, pois en novembro de 1926 concedéraselle praza na escola de Cruces (A Escravitude-Padrón); en setembro de 1927 é destinado á de Sorribas (Rois) e en marzo de 1928 á de Serres (Muros). Tivo a sorte de que ao pouco de chegar a Serres se inaugurase un espléndido novo edificio escolar, doado polo filántropo muradán Simón Cambeiro Sande. No acto de inauguración leu un bonito discurso loando os valores da instrución e agradecendo a achega de tan benemérito veciño que fixera fortuna como emigrante en Cuba. Mais pouco puido gozar Antonio do edificio, pois en abril de 1929 é destinado ás Somozas.

O informe da inspectora e coñecida pedagoga María Barbeito

La escuela nueva se basa en el respeto, en el derecho de

gentes, en la fraternidad, en la igualdad (María Barbeito)

Na Gaceta de Madrid 268 (25.9.1930) publícase que Antonio Platas Reinoso, con domicilio na Calzada do Carme de Abaixo 24, Santiago, obtén praza fixa tras sacar as oposicións. A escola vai ser a mixta de Lañas (Arteixo), que estaba situada no lugar de Mosende. Ademais de ocuparse desta escola, Antonio vai presidir o Consello Local de Instrución, co que organiza diversas actividades. Unha delas foron unhas conferencias celebradas o 12 de xuño de 1932 en Larín, nas que os mestres de Larín, Monteagudo e Lañas trataron, respectivamente, os seguintes temas: “Cultura y Misiones Pedagógicas”, “Estudio de los vegetales y sus aplicaciones a la agricultura” e “Concepto de la libertad. Derechos y deberes”. Ademais de ditar esta última conferencia, Antonio Platas leu no intermedio do acto “unas poesías escogidas, de Rosalía de Castro, que fueron muy celebradas por la concurrencia” (La Voz de Galicia, 16.6.1932). Cando, ao ano seguinte, a célebre pedagoga María Barbeito é designada como inspectora das escolas dos concellos da Coruña e de Arteixo, atopa xa algo de camiño adiantado por parte dalgúns mestres. Botamos man agora do relato de Blanco Rey para extraer a valoración do primeiro informe que a inspectora fai de Antonio Platas:

A pedagoga María Barbeito
[culturagalega.gal]

"Su aspecto exterior: impresiona favorablemente. Salud: buena. Cultura: más que mediana. Formación pedagógica: suficiente. Carácter: afable. Lenguaje: culto; con mucha vocación, actividad, iniciativa y puntualidad. Disciplina en la clase: buena. Influencia sobre los alumnos: mucha. Resultados en la enseñanza: satisfactorios. (...) La mejor cualidad de este maestro: su cultura y laboriosidad. Su mayor defecto consiste en ayudar a los niños en las respuestas pronunciándoles la mitad de las palabras para que ellos las completen. Moralidad: ¡intachable!".

Ademais o cura de Morás engade da súa colleita que

"era D. Antonio Platas uno de los maestros querido y protegido por la Inspectora. (...) Aunque no se mostró 'incivilizadamente' como anticlerical, retiró el crucifijo de su escuela, dejó de impartir enseñanza religiosa y comenzó a coquetear con la política. (...) Como presidente del Consejo Local, en cuyo seno, según doña María Barbeito 'desplegó gran celo', se decantó, claramente, por el Partido Galleguista, de cuyo ideario hizo pública propaganda con perjuicio y detrimento de su labor escolar. El triunfo del Frente Popular envalentonó a este 'valioso' maestro que radicalizó, ostensiblemente, su postura. Nada extraño, pues que las nuevas autoridades, tras el triunfo del pronunciamento cívico-militar, le cesaren fulminantemente de su cargo por orden del Gobernador Civil de 20.8.1936 y con efectos de finales de julio de dicho año".

Saída da viaxe a Madrid; Platas está anicado, no medio.
28.10.1935 [Foto: Romero Masiá (2014)]

Non andaba errado o cura de Morás cando di que Platas era un mestre querido e protexido pola inspectora. Segundo Romero Masía (2014), María Barbeito tiña ao seu cargo 42 escolas, entre elas a de Lañas (nos seus informes pódense ler as queixas polos oídos xordos do Concello de Arteixo ás súas peticións, entre elas o traslado da escola de Lañas a un lugar máis céntrico da parroquia). Estableceu un Centro de Colaboración Pedagóxica para que os distintos mestres achegasen as súas experiencias, aprendesen novos métodos e tivesen fácil acceso a todo tipo de bibliografía a través da biblioteca do Centro. Cada mestre tiña que preparar un relatorio sobre distintos aspectos da docencia e tiña que expoñelo na súa escola perante os outros membros do Centro. A Antonio Platas tocoulle en xuño de 1935, xusto cando María Barbeito estaba percorrendo Europa para coñecer novas experiencias pedagóxicas. Outra das actividades do Centro eran as viaxes dos mestres. O 4 de abril de 1935 levou a Santiago máis de trinta mestres das escolas coruñesas e arteixás para que coñecesen o funcionamento da escola de xordomudos e cegos e o sanatorio psiquiátrico de Conxo, ademais de asistir a unha conferencia de Ciriaco Pérez Bustamante sobre o poder real nos séculos XVI e XVII a través da obra de Lope de Vega. A segunda viaxe, no mes de outubro, era máis ambiciosa, e aínda que houbo que desbotar o proxecto inicial por motivos económicos (presupostada a viaxe de 20 días por Madrid, Barcelona, Zaragoza, San Sebastián, Bilbao, Santander, Xixón e Oviedo en 8000 pesetas, solicitáralle unha subvención ao Ministerio de 5000 pesetas e este só concedeu 2000), a inspectora conseguiu levala adiante cun novo proxecto. O 28 de outubro iniciaba unha viaxe cos mestres “elegidos entre los que se hallen en mejores condiciones de recoger y aplicar orientaciones pedagógicas modernas y eficaces”. Antonio Platas foi un dos dezaseis elixidos (despois sumáronse seis máis pola súa conta) para pasar 12 días visitando León, Zamora, Valladolid, Ávila, Toledo, Salamanca e Madrid. Á parte de coñecer os edificios de interese artístico de cada cidade, visitaban distintos centros escolares, para comprobar distintas metodoloxías de traballo. Pero toda esta innovación pedagóxica quedou fulminada pola ditadura.

Simpatizante do Partido Galeguista e represaliado polo franquismo

“Los maestros en Galicia han sido enteramente exterminados: la caza de 

maestros de primera enseñanza era un deporte diario de los falangistas”

(Pablo Neruda, Nuestra España, París, 9.3.1937)

Aínda que as palabras de Blanco Rey xustifican a acción das novas autoridades golpistas, baseándose supostamente en que o mestre Platas era partidario dunha escola laica e non relixiosa, tamén nos permiten coñecer algo máis do porqué da súa depuración e castigo posterior. Todos os mestres que tiñan como modelo os postulados da Institución Libre de Enseñanza viron como eran apartados dos seus postos, cando non eran fusilados. O mesmo acontecía cos que fixeran propaganda dalgún dos partidos integrantes da Fronte Popular, como era o caso do Partido Galeguista, co que el simpatizaba.

Antonio e Consuelo, en Baio

Antonio Platas foi destituído do seu posto o 20 de agosto de 1936 (cfr. Boletín Oficial de la provincia de La Coruña 190, 21.8.1936), e aínda que en 1938, mentres non se resolvía o seu expediente, foi devolto provisionalmente á escola de Lañas, axiña é cesado de novo. Este mesmo ano vai casar coa baiesa Consuelo Tasende Fachal, probablemente a primeira muller de Baio e redonda que logrou un título universitario, aínda que tivo que agardar aos 21 anos para poder estudar. Con tal motivo, foi para a casa dos seus padriños en Santiago, e puido sacar o Bacharelato e mais a carreira de Practicante, oficio que ía exercer, xunto co de comadroa, no concello de Zas. Na cidade compostelá foi onde se coñeceron Antonio e Consuelo, e alí ía nacer o primeiro fillo, Antonio, en 1939. En xullo de 1940, segundo a Orde de Depuración do Ministerio de Educación Nacional, é suspendido con dous anos de emprego e soldo, e posterior traslado fóra da provincia durante cinco anos, ademais de ser inhabilitado para cargos directivos. "Mi padre era maestro nacional, siendo corto de vista y sin haber disparado ni un tiro en su vida fue represaliado, como le ocurrió a tantos otros maestros", afirmaba Antonio Platas Tasende nunha entrevista que Marta Valiña lles fixo aos fillos do mestre en La Voz de Galicia, 8.3.2011. Foron tempos duros para a familia. A fame fai que teñan que abandonar Compostela e refuxiarse na casa dos pais de Consuelo, Constantino e María, que tiñan unha empresa pirotécnica en Baio ("era fogheteiro!", puntualizaba Antonio na citada entrevista).

Rehabilitado (1942) e permuta da praza: de Corme para Baio (1948)

Antonio consegue que se lle revise o expediente e en agosto de 1942 é rehabilitado: "Esta Junta [de 1ª Ensinanza da Coruña], en sesión del 10 del corriente [agosto], adjudicó la Escuela de Pazos, en Zas, a don Antonio Platas Reinoso, Maestro repuesto en la enseñanza" (Boletín Oficial de la provincia de La Coruña 184, 18.8.1942). Aquí, en San Cremenzo de Pazos, vai nacer a filla, Ana María, en 1944. Pero en agosto dese ano é destinado para o concello de Alfoz, na Mariña lucense, onde vai permanecer ata que en xullo de 1948 se lle aproba o traslado para a escola de Corme. A partir de aquí, a familia vai enfocar a vida arredor de Baio, pois aséntanse na Cacharosa, nunha casa alugada, e Antonio logra permutar a praza de Corme pola de Baio. Na escola baiesa, que estaba situada na casa de Labarta Pose, nos Carballos da Botica, exercía de mestre Juan Bautista Rodríguez Vila, que viñera para aquí, procedente de Traba, en 1943, e que, segundo Rojo Valiña (2011: 72), tamén sacaba moas.

E xa que falamos de José Rojo Valiña, imos valernos do seu libro ¿Sabías que...? Baio e algo máis para coñecer como era a vida de Platas Reinoso na vila baiesa:

Antonio Platas cos seus alumnos fronte ás escolas Agra Regueiro

"Cun alumnado que moitos anos sobrepasaban os cento trinta e cinco rapaces, lograba que todos saísen cun nivel de coñecementos superior ao das outras vilas. Pero a súa ensinanza, non só se encamiñaba ao puramente escolar, senón que abranguía outros aspectos que puidesen servir para enfrontarse a determinadas circunstancias e situacións da vida real. (...) Foi desde o principio colaborador insustituíble de D. Juan Astray, o cura párroco de Baio nas actividades que se levaran a cabo. No fútbol era o animador e impulsor que sempre estaba na primeira liña, potenciando este deporte entre os rapaces da escola. Profesionalmente dedicouse a preparar a documentación para os que emigraban ao estranxeiro. Tamén se dedicaba a levar a contabilidade de moitas empresas de Baio e doutras vilas veciñas".

Na entrevista de La Voz de Galicia, a súa filla Ana confirmaba estes feitos:

"Mi padre se encargaba de los chicos, pero muchas veces mi madre le echaba una mano, porque tenía más de 80 niños, de todas las edades. Además, por casa venía siempre muchísima gente, porque mi padre, que tenía una máquina de escribir, ayudaba a los vecinos a redactar cartas, a redactar documentos, a elaborar instancias... Era un hombre muy querido y eso nos llena de orgullo".

Nunca máis falou de política, nin na propia familia

E cando racha o silencio, o ruído, o son, o bisbeo, o lóstrego, o que sexa que o rompa, será sempre presaxio.

(Francisco Castro, Tantos anos de silencio, 2020)

O que non se sabía en Baio foran as causas do seu castigo como mestre, pois escarmentado polo que sufriran os seus, deixou de falar de política, incluso dentro do ámbito familiar. Foron anos de silencio. Aínda así, as súas ideas progresistas seguiron evidenciándose no seu bo facer como docente, facendo gala da cultura e laboriosidade da que falaba María Barbeito. Aínda que de ideas distintas, trabou grande amizade co cura da parroquia, Juan Astray (curiosamente, este tamén exercera na parroquia de Lañas durante tres meses en 1921, antes de ser destinado a Lamas-Zas). "Don Juan y mi padre eran uña y carne", sinala Ana Platas. Os dous levaron adiante moitos proxectos xuntos, como as actividades ao redor da festa de Mª Goretti ou a dirección das obras das Escolas Agra Regueiro, proxecto ideado por José Collazo e outros emigrantes baieses na Arxentina. Este fora un grande adianto para a vila, pois a escola dos Carballos da Botica estaba en moi malas condicións, con pingueiras, falta de bancos e mesas, e escaso sitio (os nenos ían á escola pola mañá e as nenas pola tarde, coa mestra Clotilde Lema). As novas Escolas Agra Regueiro foron inauguradas en 1954, momento no que o mestre Platas pronunciou un emotivo discurso, e ademais tivo que ler dous escritos, un enviado polos baieses emigrados na Arxentina, e outro por Aurora Blanco, viúva do mestre Agra Regueiro. Na escola, Antonio Platas fomentaba o deporte entre os alumnos, polo que non é estraño que fose un dos membros fundadores do CD Baio, equipo de fútbol local do que foi moitos anos directivo, e entre os seus méritos estivo o de ser un dos responsables de que se conseguise dispoñer do Campo do Balsiño, onde era un dos mellores seareiros:

Platas, 2º pola esq. dos sentados, con outros directivos do CD
Baio, visitando a Dª Lucinda Varela e Teodoro Morgade (pai)

"Malia que na práctica quizais exercese como tal, nunca quixo ser presidente: foi o eterno secretario de todas as xuntas directivas anteriores á federación do club, aínda que tampouco rexeitaba o cargo de tesoureiro-contador. Na primeira tempada da Liga da Costa (63-64) foi vicesecretario e na seguinte (64-65), tesoureiro; foron as últimas tempadas nas que participou como directivo, aínda que seguiu botando unha man. De rapaz seica tivera un accidente que lle afectara á vista, e esa deficiencia óptica acompañouno toda a vida. Aínda así procuraba non faltar aos partidos do Balsiño para animar; ao seu lado sempre tiña un rapaz da súa escola como 'lazarillo', que lle indicaba por onde andaba o balón" (Rei Lema/Lema Suárez, 2015: 70. Aquí figuraba como vicepresidente da primeira temporada, pero o recente achado da acta fundacional fainos corrixir ese erro).

Recoñecementos por parte do pobo baiés

Inauguración do campo de fútbol Platas
Reinoso, á que asistiron os fillos Ana e
Antonio. 24.8.1990. 

Antonio Platas Reinoso faleceu en abril de 1971, pero a súa figura quedou na memoria de moitas xeracións de baieses, que tiveron nel a moito máis que un mestre. "Los vecinos siempre se portaron bien con nosotros y siempre traían algún regalo. La gente de Baio era maravillosa", recorda Ana Platas Tasende. No ano 1990, a proposta da Asociación de Veciños Tabeirón, o Concello de Zas decide que unha rúa de Baio leve o nome de Mestre Platas, en concreto aquela rúa que comunica as vellas escolas Agra Regueiro co centro escolar Labarta Pose. Nese mesmo ano tamén se inaugura o novo campo de fútbol municipal de Baio, que se vai bautizar co nome de Platas Reinoso. Un home bo que demostrou desde a súa infancia que pagaba a pena preocuparse polos demais, que fixo bandeira dun ideal progresista e galeguista, dunha escola laica e baseada nos postulados da Institución Libre de Enseñanza, un home que sufriu un calvario polas súas ideas, pero que a pesar de todo, soubo mirar sempre polo ben de todos os seus veciños. E en Baio ben agradecidos lle están.

Bibliografía:

- BLANCO REY, Manuel (2008): Arteixo en la Segunda República y la Guerra Civil; Arteixo: autoedición.

- Boletín Oficial de la provincia de La Coruña, anos 1930-1948.

- Boletín Oficial del Estado (Gaceta de Madrid), anos 1926-1955.

- MACEIRAS, Xabier (2020): Crónicas de Arteixo II; Arteixo: autoedición.

- REI LEMA, Xosé Mª / LEMA SUÁREZ, Xosé Mª (2015): 50 Anos da Historia do Fútbol da Costa (1964-2014); Baio: autoedición.

- ROJO VALIÑA, José (2011): ¿Sabías que...? Baio... e algo máis; Baio: autoedición.

- ROMERO MASIÁ, Ana (2014): María Barbeito. Unha vida ao servizo da escola e dos escolares (1880-1970); A Coruña: Edicións Baía.

- S/A (1928): "Memoria de los actos de la Academia y relación de los concursos de premios (1926-1928)", Boletín de la Real Academia de la Historia, tomo 92, Madrid; pp. 818-848.

- VALIÑA, Marta (2011): "Baio es y será siempre nuestro principal punto de referencia. Retornar a... Baio. Antonio y Ana María Platas Tasende", La Voz de Galicia, Carballo, 8 de marzo, pp. 8-9.

- Prensa: El Compostelano, El Eco de Santiago, El Ideal Gallego, El Magisterio Español, El Pueblo Gallego, La Voz de Galicia.