A sociedade "Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro" de Buenos Aires e a súa escola

O MERITORIO LABOR DUNHA MODESTA ENTIDADE QUE LOGROU CONSTRUÍR UNHA ESCOLA NA SÚA PARROQUIA

El Ideal Gallego, 20.7.1930

Hoxe imos falar dun caso único entre as sociedades que os emigrantes da Costa da Morte formaron na Arxentina, como o é a que crearon os veciños da parroquia fisterrá de Sardiñeiro. A singularidade desa asociación está en que foi a única que ten carácter parroquial, e non municipal ou comarcal. O exemplo máis próximo podiánolo dar a entidade formada por catro parroquias soneirás (Carnés, Cereixo, A Ponte o Porto e Xaviña), pero que resultou de vida efémera, non coma a de Sardiñeiro. E se xa resulta difícil manter unha sociedade tan pequena, as cousas complícanse cando tamén se crean unha asociación municipal (Finisterre en América) e outra supracomarcal (ABC de Corcubión) que abranguen o seu territorio. E por se isto fose pouco, que conseguise levantar unha escola no seu lugar de orixe, feito que só puido facer a ABC de Corcubión en toda a Costa, incrementa aínda máis a importancia desta entidade. Pero vaiamos á orixe e despois iremos desgranando os seus méritos.

O 24 de xuño de 1922, coincidindo co día do seu patrón, creouse en Buenos Aires a sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro. A primeira xunta directiva da entidade estivo formada polos seguintes membros:

Presidente, José Casais; Secretario, Manuel Casais; Tesoureiro, Manuel Domínguez; Vicetesoureiro: José González; Vogais: Antonio Marcote, José Lamas, Manuel Lires, Manuel Domínguez, Ramón González, Bautista Redonda, Manuel Marcote; Revisores de Contas: Celestino Lestón, Manuel Canosa e Francisco Martínez.

A fundación desta entidade tiña un fin fundamental, exposto desde o primeiro momento: "la magna obra que hemos proyectado cual es la de dotar a la parroquia de una escuela, cuyo proyecto no tardará en ser una realidad" (Correo de Galicia, 11.2.1923). Tamén sinalan a axuda á repatriación de socios enfermos como outro dos seus obxectivos. A secretaría de entidade estaba na Avenida Montes de Oca 2228, do barrio de Barracas (daquela denomnado Barracas al Norte). As primeiras actividades que realizan son os típicos bailes familiares, as festas campestres no barrio de Quilmes e os festivais artísticos nos salóns bonaerenses dedicados a este tipo de eventos. Isto mesmo motivou que en 1925 o socio número 2 da entidade mandase unha carta á prensa para recordarlles aos directivos a idea inicial da construción da escola, que parecía esquecida. Pero as directivas seguiron facendo actos festivos, algunhas veces a canda a entidade Hijos de Quintela de Leirado, con que compartían secretaría.

Vai ser a finais de 1928 cando se volva falar da escola dentro da asociación e vai ser coa publicación na prensa dunha carta asinada por Manuel Domínguez Buiturón, que contén tamén un “recado” para a ABC de Corcubión (Correo de Galicia, 9.12.1928):

El llamado que quiero hacer es a los naturales de San Juan de Sardiñeiro, y muy especialmente a los de los lugares de Padrís, Castreje, Sisto, Suarriba, Buján, Rial y Castromiñán. (...) Señores: ha cosa de dos años entre las nuevas creaciones escolares, figura la de Suarriba, la que no existe por falta de casa, aun cuando los vecinos ceden, gratuítamente el solar para la edificación, y a la vez cooperan con su aporte y acarreo de material, pero todo este esfuerzo resulta nulo, si nosotros, los aquí esparcidos no salimos en su ayuda. Mirad la distancia que nos separa de Sardiñeiro de Abajo, los rudos y pésimos caminos que hasta ese punto tenemos, y nos convenceremos del cotidiano martirio de nuestros niños y del poco provecho que pueden obtener. No os esperancéis por más tiempo en sociedades que nada hacen en bien de nuestra región ni en provecho de cosa alguna, no siendo regalar chapitas, pergaminos, decoraciones y dineros a quienes nada merecen, buscando en ello la popularidad de determinados señores.

Antiga escola de Sardiñeiro, c1925 [cortesía Modesto Fraga]

O obxectivo final da carta era convocar unha reunión para o día 15 dese mes na que nomear unha comisión para recadar cartos. Esa convocatoria foi un auténtico fracaso, pois tan só asistiron tres persoas, pero non decae no empeño e volve convocar outra reunión para o mes de xaneiro, co fin de axudar a levantar a citada escola en Suarriba. A historia desta escola xa arrincara en 1924, cando desde o concello de Fisterra elevan un expediente ao Ministerio de Instrución Pública para construír unha nova escola na parroquia de Sardiñeiro, para así ter unha destinada aos veciños de Sardiñeiro de Arriba e Abaixo e outra para os demais lugares da parroquia. O 26 de xaneiro de 1926 no xornal El Compostelano dise que se enviou un expediente para crear unha escola no lugar de Suarriba, pero os expedientes deberon quedar en auga de castañas porque non se fixo nada. En 1929, o correspondente de Alborada, o voceiro da ABC de Corcubión, relataba con respecto ao que sucedía na parroquia de Sardiñeiro:

Su distrito escolar, según el censo de 1920, es de mil setenta y cinco habitantes, y solo cuenta con una escuela mixta, cuya matrícula oscila entre los ciento diez a ciento veinte niños, que tienen que distribuirse entre dos clases, una por la mañana y otra por la tarde, debido a lo reducido del local de la escuela, con un trabajo abrumador para la maestra, doña Carmen Díaz Novo, dándose el caso de que, a pesar de necesitarse para los lugares de Sardiñeiro de Abajo y de Arriba, que tienen 577 habitantes, dos escuelas unitarias y para los lejanos de Buján, Castreje, Castromiñán, Padrís, Rial, Sixto y Suarriba, que cuentan con 498 habitantes, otra mixta, según está pedida hace tiempo, no se ha podido lograr por ahora que se atendiera a las justas lamentaciones de sus vecinos, por lo que nos permitimos llamar la atención del señor gobernador civil, que tanto celo está demostrando en la construcción de escuelas en esta provincia.

Todo isto acabou por levar a unha dura competencia entre as dúas entidades, ABC de Corcubión e Hijos de San Juan de Sardiñeiro, por levantar unha escola nesta parroquia. Así, os “corcubioneses” aproban en asemblea o 2 de febreiro de 1929 construír unha escola en cada un dos oito concellos que compoñen o partido xudicial. Cos fondos que posúen acordan comezar coas tres primeiras, para o cal fan un sorteo dos concellos, que depara o resultado de Muxía, Vimianzo e Fisterra para esta fase inicial. Houbo quen viu neste sorteo unha man interesada que fixo que saísen os concellos de Muxía e Fisterra, que teñen entidades rivais na construción da escola. Sexa como for, os directivos da ABC deron “orden a su representante en Corcubión [o mestre Juan Díaz Fernández] para que se construya un edificio en el lugar de Suarriba (el puesto más céntrico del distrito escolar) con todas las condiciones higiénicas y pedagógicas necesarias para instalar en él una Escuela amplia y la vivienda del maestro” (Alborada, 6.1929). Ante esta noticia, o alcalde fisterrán Ramón Rodríguez Vigo envíalles unha carta na que afirma que a Comisión Municipal acordou elevar ao presidente da entidade o máis entusiasta testemuño de gratitude. O 23 de xullo apróbase de forma provisional a construción e o 28 de outubro o Ministerio de Instrución Pública deu o mandato definitivo. O concello implicárase nesa escola de Suarriba e mentres se construía habilitou un local nunha casa nova facilitada gratuitamente polo veciño Ramón Domínguez Canosa, que en setembro de 1930 xa tiña designado como mestre o fisterrán Manuel Martínez Traba.

En vista da actuación da ABC, os directivos de Hijos de San Juan de Sardiñeiro deciden coller o porco polo rabo e pasar á acción na construción da súa escola. Así, o 24 de xuño de 1930 colócase a primeira pedra do edificio, acto do que podemos ler esta crónica en La Voz de Galicia (3.7.1930), coa presenza de José Casais Canosa, auténtico alma máter da entidade:

Conmemorando el octavo aniversario de la fundación de la “Sociedad de los Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro” en la República Argentina, se colocó la primera piedra de un grupo escolar que los emigrados de este pintoresco rinconcito gallego quieren construir para que sus hijos puedan prepararse para la lucha de la vida con mejores armas que las que ellos tuvieron al abandonar el suelo patrio.

A las cinco de la tarde se organizó la comitiva integrada por los niños del lugar formados en dos filas, llevando las niñas banderas argentinas y los niños la bandera nacional; alcalde, Sr. Ballón García, juez municipal en funciones señor Sisto Durán, secretario judicial señor Rivera, vicepresidente de la S. de H. de la P. de Sardiñeiro D. José Casais Canosa, comisión delegada de dicha Sociedad en Sardiñeiro formada por D. José Lado, D. Bautista Suárez, D. Vicente Marcote, D. Ramón Domínguez, D. Manuel Suárez, D. Manuel Marcote, D. Ramón Suárez, D. Nemesio Canosa, D. Bautista Marcote, D. José Marcote, D. Bautista Lestón y D. Andrés Cerdeiras; maestra de Duyo Srta. Julia Costa y los maestros de Finisterre D. Antonio de la Barrera y don Pedro Raña Couselo, D. Arturo Ramón Carrera e D. F. Equirias, médicos municipales de Corcubión y Finisterre, respectivamente y numeroso público de la parroquia de Sardiñeiro y de las villas de Finisterre y Corcubión.

Dió comienzo el acto, bendiciendo el coadjutor de Finisterre, Sr. Sendón, por delegación del Sr. Cura párroco, la primera piedra, ayudándole en esta ceremonia los señores capellanes de Duyo y Brens. Seguidamente, la Sta. Elvira Casais leyó unas muy bien escritas cuartillas, enalteciendo el generoso rasgo de la Srta. Josefa Ballesteros, que hizo donación del solar que ocupará la parte del edificio que se va a construir. Exhortó a todos para que contribuyesen a esta obra de redención, dió las gracias a cuantos habían contribuido con su presencia al acto y terminó enviando desde aquel lugar en el que cifrarán sus amores los vecinos de Sardiñeiro, un saludo a nuestros hermanos de América. Fué muy merecidamente aplaudida.

A continuación también leyó un hermoso discurso el Sr. Casais, quien en frases de exaltado patriotismo, prometió que la sociedad por él fundada, perfectamente compenetrada de la obra a realizar, no desmejorará el camino emprendido y ahora con más empeño que nunca redoblará sus esfuerzos para salir airoso de la empresa comenzada.

Pola crónica que do acto fixo El Ideal Gallego sabemos ademais que Ramón Marcote, bibliotecario do Centro Galego da Habana e nativo desta parroquia, doou a cantidade de 500 pesetas para a escola. A raíz desta cerimonia, o alcalde fisterrán José Bellón emite un bando no que lembra que a escolarización é obrigatoria dos 6 aos 14 anos, e que os nenos non se poden dedicar a outra actividade que non sexa a educativa, por iso exhorta aos pais a que “mandeis vuestros hijos a la Escuela con la mayor asiduidad, que con el reconocido y probado celo de los señores maestros de este Ayuntamiento, podrán lograrse así provechosos resultados” (El Ideal Gallego, 4.7.1930). O 16 de novembro de 1931 o Ministerio de Instrución Pública emitía unha Real Orde (cfr. Gaceta de Madrid, 24.11.1931) pola que aprobaba definitivamente a creación desta escola no lugar de Sardiñeiro de Abaixo, de primeiras destinada ás nenas, pero axiña se produce unha rectificación e dedican esta aos nenos e a mixta xa existente na parroquia pasa a ser das nenas.

En 1932 xa se inaugura en Suarriba a nova escola que construíra a ABC de Corcubión, que vai levar o nome do propio Juan Díaz Fernández. Mentres, os de Sardiñeiro van máis lentos, pero seguros. A sociedade bonaerense creou a tal efecto unha delegación na parroquia, que estaba liderada por Andrés Cerdeiras e Bautista Suárez, como presidente e secretario, respectivamente. En xullo de 1934 reciben comunicación de Buenos Aires na que agradecen a colaboración de todos os que contribúen a que a obra vaia adiante, comezando pola corcubionesa Josefa Ballesteros, doadora do terreo no que se vai facer o edificio, xunto co xardín, campo de deportes etc., e seguindo polos veciños que achegan pequenas doazóns e sobre todo o seu traballo gratuíto. Debido ás xestións realizadas polo mestre Francisco de la Barrera, a directiva da entidade porteña acepta, unha vez rematadas as obras, ceder o edificio para que albergue unha escola nacional máis do concello. Así mesmo, teñen en mente, como complemento da escola (El Ideal Gallego, 17.7.1934)

la creación de una biblioteca y pequeño museo hispano americano, donde se recopilarán datos de interés para nuestros emigrantes, muestras de productos, etc., de los países de América frecuentados por nuestros conterráneos, para que éstos puedan adquirir una noción más exacta de las tierras a donde van en busca de trabajo.

Inicio da crónica de El
Ideal Gallego, 20.9.1936 

Non agochaban, pois, as súas intencións de “iniciar un ensayo, por lo menos, de ‘escuelas para emigrantes’, tan útiles en nuestra tierra. Además cuando pueda llevarse a cabo la instalación de la escuela nacional en dicho nuevo edificio, la referida asociación ‘Pro Escuelas’, contribuirá por su cuenta a dotarla de material científico completo, cinematográfico, etc.” (El Ideal Gallego, 28.8.1934). Grandes avances prometían os de Sardiñeiro para a súa escola, que se verían coutados co levantamento militar de xullo de 1936.

Aínda así, e a pesar de aparecer nunha listaxe de entidades que apoiaran na Arxentina o Estatuto galego (El Ideal Gallego, 18.6.1936), a sociedade dos fillos de Sardiñeiro podía inaugurar por fin a súa escola o 13 de setembro de 1936 coa presenza das novas autoridades locais. Entre outros, fixeron uso da palabra no acto inaugural o mestre Francisco de la Barrera Agrasar e o médico Francisco Esmorís Recamán, quen pechou a súa intervención con estas palabras (La Voz de Galicia, 22.9.1936):

Si bien nunca había perdido la esperanza, en muchos momentos sufriera el dolor de ver la lentitud con que iban las obras de la casa escuela y que al fin hoy tenía el júbilo de que la obra, aunque no terminada, estaba en condiciones de ser útil.

Exhortó a los congregados a que dieran cima a la empresa inscribiéndose todos en la sociedad protectora de esta obra que funciona en Sardiñeiro y puso de ejemplo para que sirviera de estímulo a aquéllos, la conducta cristiana y patriótica de la señorita Josefa Ballesteros, que tantos sacrificios y entusiasmos derrochó en favor de la construcción de la casa-escuela y terminó dedicando un sentido recuerdo a los hijos de Sardiñeiro en América.

A escola de Sardiñeiro construída polos "arxentinos", 1958
[foto cortesía Modesto Fraga]

O edificio desta escola “tiña unha soa planta, de forma rectangular. Estaba construído en cachotaría irregular, sobre un baseamento para salvar o desnivel do terreo e con cuberta de tella a catro augas. Contaba cunha soa aula para que as nenas da parroquia recibisen clases con nocións básicas” (Cfr. “Escola de Sardiñeiro” en As Escolas da Emigración; proxecto do Consello da Cultura Galega). As obras colleran pulo no ano anterior, cando se fixeron cargo da delegación -que ao pouco virou en sociedade protectora que foi rexistrada no Goberno Civil en decembro de 1935- o mestre Francisco de la Barrera, como presidente, e como secretario, José García Fernández, esposo da mestra da escola de nenas Mª del Carmen Devesa Areosa. Dos proxectos educativos previstos (biblioteca, museo, material científico e cinematográfico...) non soubemos máis, pero iso si, a escola foi bendicida polo cura e contaba co pertinente crucifixo, que era o único material indispensable nas escolas destes novos tempos que empezaban.

Unha vez realizada a desexada obra na parroquia, verdadeiro obxectivo da asociación, a actividade da entidade de Sardiñeiro circunscribiuse practicamente á realización de actos de lecer para os seus socios. Neste sentido, volve aparecer no seu camiño a ABC de Corcubión, que en novembro de 1939 ofrécelles aos socios da entidade de Sardiñeiro acudir aos seus actos festivos nas mesmas condicións que os da ABC, algo que xa fixera antes cos de Finisterre en América e Hijos de Zas. En 1941 volven os “corcubioneses” facer un chamamento ás tres sociedades:

Se acuerda a ser posible celebrar los festivales sociales próximos, conjuntamente con las sociedades hermanas Finisterre en América, Sardiñeiro y Zas, a partes iguales de ganancias y pérdidas o con el porcentaje que se determine, así como también participar, en iguales condiciones, de los festivales que dichas sociedades tengan comprometidos, a fin de estrechar lazos de unión y hermandad.

O obxectivo último destas ofertas non era outro que absorber estas pequenas entidades no seo da ABC, como fixera había tres anos coa de Muxía. Con todo, ao chamamento tan só respondeu afirmativamente a sociedade de Sardiñeiro, que celebrou conxuntamente coa entidade corcubionesa algunhas festas. En 1944 e 1947 volverán desde a directiva da ABC intentar que as tres sociedades valoren a posibilidade dunha fusión, pero seguiron sen obter resultado positivo. Así e todo, da entidade de Sardiñeiro non temos máis noticias da súa existencia desde finais desta década.

Esta sería a fachada principal da escola levantada polos
Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro, incluída 
no edificio actual [foto: Arquivo da Emigración Galega]

Pero o nome da sociedade Hijos de la Parroquia de San Juan de Sardiñeiro quedou para sempre na historia pola construción da súa escola. Un edificio que debeu ter unha vida complicada, se nos atemos ao que explicaba en 1952 o daquela alcalde de Fisterra, Ramón Rodríguez Lestón: “el Sr. Gobernador me prometió (...) poner en las debidas condiciones pedagógicas e higiénicas la perteneciente a Sardiñeiro, cuyo edificio fué donado por una colonia de hijos de Sardiñeiro residentes en América. Funciona actualmente la sección perteneciente al sexo masculino, y falta poner en condiciones las clases para niñas” (La Noche, 19.11.1952). Puido ser por esta época cando se lle fixo un segundo andar ao edificio, mais esta escola non chegou como era ata os nosos días, xa que sobre ela se levantou na década dos oitenta o actual colexio público Areouta, pero oxalá non esquezan nunca en Sardiñeiro o que loitaron hai cen anos os seus veciños para poderen dispor dunhas escolas en condicións.

Bibliografía:

• As Escolas da Emigración. Un proxecto do Arquivo da Emigración Galega; Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, en mapas.consellodacultura.gal/escolas/

• Gaceta de Madrid (publicación previa ao Boletín Oficial do Estado); Madrid, 1928-1936.

• Prensa da colectividade galega na Arxentina: Alborada, Correo de Galicia, El Heraldo Gallego

• Prensa de Galicia: El Compostelano (Santiago de Compostela), El Ideal Gallego (A Coruña), La Noche (Santiago de Compostela), La Voz de Galicia (A Coruña)